Bỏ qua đến nội dung

Thành Bản Phủ - Di tích thành lũy cổ và đền thờ nghĩa quân thế kỷ XVIII

Được khởi dựng vào giữa thế kỷ XVIII bên dòng sông Nậm Rốm trù phú, quần thể di tích thành Bản Phủ là tòa thành đất cổ quy mô lớn minh chứng cho tinh thần đoàn kết giữa nghĩa quân miền xuôi và đồng bào các dân tộc Tây Bắc trong sự nghiệp giữ yên bờ cõi.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh khoảng sân gạch và tòa đại bái đền thờ Hoàng Công Chất trong di tích thành Bản Phủ

Tọa lạc giữa vùng đất bằng phẳng thuộc xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên, thành Bản Phủ là một trong những di tích kiến trúc quân sự và văn hóa tâm linh tiêu biểu nhất của vùng Tây Bắc thế kỷ XVIII. Nằm soi bóng bên dòng sông Nậm Rốm hiền hòa, tòa thành cổ cùng khu đền thờ Hoàng Công Chất lưu giữ ký ức hào hùng về tình đoàn kết dân tộc nơi biên cương.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử dựng thành Bản Phủ

Trong tiến trình lịch sử bảo vệ vùng biên viễn phía tây bắc của Tổ quốc thời kỳ Lê trung hưng, sự ra đời của thành Bản Phủ đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc ổn định đời sống cư dân vùng Mường Thanh. Tòa thành không chỉ là một công trình phòng thủ quân sự kiên cố mà còn là trung tâm quy tụ khối đại đoàn kết giữa các dân tộc anh em.

Bối cảnh lịch sử vùng biên viễn Mường Thanh thế kỷ XVIII

Về vị trí địa lý hành chính hiện nay, Di tích lịch sử thành Bản Phủ nằm tại bản Phủ, xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên, cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ và quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ khoảng 9 km về phía nam. Tòa thành tọa lạc ngay tại trung tâm trù phú của cánh đồng Mường Thanh — cánh đồng lớn nhất vùng Tây Bắc được bồi đắp bởi phù sa của dòng sông Nậm Rốm và các khe suối chảy ra từ dãy núi bao quanh vùng động Pa Thơm Điện Biên.

Ngược dòng lịch sử về giữa thế kỷ XVIII, vào khoảng những năm 1751 - 1753, vùng đất Mường Thanh (khi ấy thuộc châu Ninh Biên, phủ An Tây) bị các toán giặc Phẻ từ phương bắc tràn sang cướp bóc, đốt phá bản làng và sát hại dân lành. Trước cảnh tượng bản mường điêu tàn, hai vị thủ lĩnh người dân tộc Thái bản địa giàu lòng yêu nước là tướng Ngải và tướng Khanh (trong đó nhân vật lịch sử kiệt xuất được nhân dân suy tôn là Ngài Lò) đã đứng lên tập hợp thanh niên trai tráng các bản làng người Thái, người Khơ Mú, người Lào tổ chức kháng cự quyết liệt.

Đúng vào thời điểm cam go ấy, thủ lĩnh nông dân Hoàng Công Chất (quê tại huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình cũ) dẫn nghĩa quân từ vùng đồng bằng Bắc Bộ và thượng đạo Thanh Hóa tiến lên vùng rừng núi Tây Bắc để xây dựng căn cứ lâu dài trong cuộc khởi nghĩa Hoàng Công Chất. Nhận thấy mục tiêu chung là đánh đuổi ngoại xâm và bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân biên giới, Hoàng Công Chất đã kết nghĩa anh em cùng tướng Ngải, tướng Khanh, hợp lực chỉ huy nghĩa quân miền xuôi và đồng bào các dân tộc Tây Bắc mở chiến dịch tiến công giải phóng hoàn toàn vùng Mường Thanh vào tháng 05 năm 1754.

Quá trình khởi dựng tòa thành bên dòng sông Nậm Rốm

Sau khi quét sạch giặc Phẻ ra khỏi bờ cõi châu Ninh Biên vào mùa hạ năm 1754, để củng cố thế trận phòng thủ lâu dài trước nguy cơ kẻ địch quay lại xâm lấn và thiết lập đại bản doanh quản lý vùng biên viễn rộng lớn, tướng quân Hoàng Công Chất cùng tướng Ngải, tướng Khanh đã quyết định chọn thế đất cao ráo tại bản Phủ (nay thuộc xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên) để khởi dựng thành Bản Phủ.

Thế đất xây dựng thành Bản Phủ hội tụ đầy đủ các yếu tố địa lợi về mặt quân sự lẫn kinh tế nông nghiệp thời cổ. Phía tây và tây nam tòa thành tựa lưng vào dòng sông Nậm Rốm vừa làm hào nước tự nhiên ngăn bước tiến của kỵ binh đối phương, vừa cung cấp nguồn nước sinh hoạt dồi dào; bốn phía xung quanh là cánh đồng lúa nước bằng phẳng giúp nghĩa quân dễ dàng quan sát mọi biến động từ xa và tự túc lương thực tại chỗ.

Từ năm 1758 đến năm 1762, hàng vạn nghĩa quân cùng nhân dân các dân tộc Mường Thanh đã đồng sức đồng lòng đào hào, đắp lũy và trồng lũy tre gai bao bọc xung quanh để hoàn thành công trình thành Bản Phủ. Suốt gần hai thập kỷ tồn tại (từ năm 1754 đến năm 1769), tòa thành tại xã Noong Hẹt đã trở thành trung tâm chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa sầm uất, giữ yên toàn bộ dải biên cương Tây Bắc rộng lớn từ Hưng Hóa, Lai Châu, Điện Biên đến Thượng Lào.

Hạng mục lịch sử và kiến trúcThông tin chi tiết tại thành Bản PhủGiá trị quân sự và văn hóa di sản
Vị trí tọa lạc hành chínhBản Phủ, xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên, tỉnh Điện BiênTrung tâm trù phú của vùng lòng chảo Mường Thanh lịch sử
Thời gian khởi dựng thànhKhởi công năm 1758, hoàn thành năm 1762 (thế kỷ XVIII)Đại bản doanh của nghĩa quân Hoàng Công Chất suốt 15 năm
Tổng diện tích quy hoạch cổRộng khoảng 80 mẫu Bắc Bộ (tương đương gần 30 héc-ta)Chia thành khu Nội thành của bộ chỉ huy và Ngoại thành đóng quân
Kết cấu tường thành và hàoTường đất đắp cao 4 - 5 mét, mặt thành rộng 5 mét, chân rộng 12 - 15 métBao bọc bởi hào nước sâu và lũy tre gai dày đặc dài hàng cây số
Hệ thống cửa thành phòng thủGồm 4 cửa chính (Tiền, Hậu, Tả, Hữu) có vọng gác kiểm soátKết nối thuận tiện ra dòng sông Nậm Rốm và các ngả đường Mường Thanh
Công trình tâm linh trung tâmKhu đền thờ Hoàng Công Chất cùng sáu vị tướng lĩnh nghĩa quânThờ phụng Hoàng Công Chất và các tướng Ngải, Khanh, Toàn, Ngân, Liên, Nội
Cây di sản trong khuôn viênGốc cây đa cổ thụ ôm trọn cây sấu và cây gạo hàng trăm năm tuổiBiểu tượng sinh thái sống động cho khối đại đoàn kết các dân tộc
Danh hiệu xếp hạng quốc giaDi tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia (công nhận ngày 21/01/1981)Một trong những di tích quốc gia được xếp hạng sớm nhất tại Điện Biên

Quy hoạch không gian và cấu trúc kiến trúc thành Bản Phủ

Được thiết kế theo nghệ thuật kiến trúc thành lũy quân sự truyền thống của người Việt kết hợp với đặc điểm địa hình bản mường vùng cao của người Thái, thành Bản Phủ sở hữu quy mô đồ sộ và bố cục phòng thủ vô cùng chặt chẽ. Dù trải qua hơn hai thế kỷ biến thiên lịch sử, những dấu tích thành lũy và kiến trúc đền thờ nơi đây vẫn thể hiện tầm vóc đáng ngưỡng mộ.

Kỹ thuật đắp tường đất và trồng lũy tre gai phòng thủ

Theo các tài liệu khảo cổ học và sử liệu địa phương, thành Bản Phủ khi hoàn thiện vào năm 1762 có tổng diện tích khoảng 80 mẫu Bắc Bộ (tương đương gần 30 héc-ta), được quy hoạch thành hai khu vực chức năng rõ rệt là khu Nội thành và khu Ngoại thành. Khu Nội thành rộng khoảng 2 mẫu nằm ở vị trí trung tâm cao ráo nhất, là nơi đặt dinh thự bộ chỉ huy của tướng quân Hoàng Công Chất cùng các tướng lĩnh trụ cột; khu Ngoại thành rộng khoảng 78 mẫu bao quanh bên ngoài là nơi đóng doanh trại quân sĩ, kho lương thực, xưởng rèn vũ khí và bãi tập trận, đua ngựa.

Toàn bộ chu vi vòng thành của thành Bản Phủ được đắp hoàn toàn bằng đất sét dẻo khai thác tại chỗ ở xã Noong Hẹt, đầm nén thủ công vô cùng kiên cố theo mặt cắt hình thang cân. Chân tường thành rộng từ 12 đến 15 mét, mặt trên tường thành rộng khoảng 5 mét đủ để ngựa chiến phi tuần tra, chiều cao tường thành đạt từ 4 đến 5 mét so với mặt đất tự nhiên. Bốn phía tòa thành mở bốn cổng chính gồm Cửa Tiền (hướng nam), Cửa Hậu (hướng bắc), Cửa Tả (hướng đông) và Cửa Hữu (hướng tây mở ra phía sông Nậm Rốm), trên mỗi cổng thành đều dựng chòi canh vọng gác cao để quan sát toàn cảnh lòng chảo.

Nét độc đáo bậc nhất trong nghệ thuật kiến trúc quân sự của thành Bản Phủ chính là việc kết hợp tường đất với hệ thống hào nước và lũy tre gai tự nhiên. Ngay sát chân tường đất phía ngoài, nghĩa quân đã trồng một vành đai lũy tre gai (giống tre đằng ngà gai sắc nhọn mang từ miền xuôi lên kết hợp với tre gai bản địa) dày hàng chục mét; bên ngoài lũy tre gai lại đào một con hào sâu khoảng 3 mét, rộng từ 4 đến 5 mét dẫn nước từ sông Nậm Rốm vào ngập quanh năm. Sự kết hợp giữa hào nước sâu, rừng gai tre ken đặc và tường đất cao đã biến tòa thành tại huyện Điện Biên thành một pháo đài bất khả xâm phạm trước các loại vũ khí bạch binh và hỏa mai thế kỷ XVIII.

Kiến trúc đền thờ Hoàng Công Chất ở trung tâm nội thành

Sau khi tướng quân Hoàng Công Chất qua đời tại bản Phủ vào năm 1769, để tưởng nhớ công ơn to lớn của vị thủ lĩnh áo vải đã có công đánh giặc giữ nước và mở mang vùng đất Mường Thanh, nhân dân các dân tộc địa phương đã lập ngôi đền thờ ngay trên nền đất khu Nội thành của thành Bản Phủ. Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ lịch sử, khu đền thờ Hoàng Công Chất hiện nay là một quần thể kiến trúc gỗ truyền thống uy nghiêm, bề thế nằm dưới bóng những tán cây cổ thụ xanh mát tại xã Noong Hẹt.

Quần thể kiến trúc đền thờ Hoàng Công Chất bên trong thành Bản Phủ được quy hoạch đăng đối theo trục thần đạo hướng nam, bao gồm các hạng mục chính là Nghi môn (cổng tam quan), hồ bán nguyệt, sân đền lát gạch Bát Tràng, Nhà bia tưởng niệm, tòa Tiền tế (Đại bái), tòa Hậu cung cùng hai dãy Nhà tả vu - hữu vu và khu nhà trưng bày hiện vật lịch sử. Cổng tam quan của đền được xây dựng bề thế với hai tầng tám mái đao cong vút chạm khắc hình rồng chầu mặt nguyệt, dẫn vào khoảng sân rộng rãi nơi diễn ra các nghi lễ truyền thống của địa phương.

Tòa Đại bái và Hậu cung của đền thờ Hoàng Công Chất mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền Bắc Bộ với hệ khung cột gỗ lim vững chãi, mái lợp ngói mũi hài đỏ tươi và các bức cửa võng, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy. Bên trong tòa Hậu cung đặt trang trọng bức tượng đồng thờ Đức Thánh Hoàng Công Chất uy nghi trên ngai cao; hai bên tả hữu phối thờ sáu vị tướng lĩnh tài ba của nghĩa quân gồm tướng Ngải (Ngài Lò), tướng Khanh, tướng Toàn, tướng Ngân, tướng Liên và tướng Nội — những người con ưu tú của núi rừng Tây Bắc và đồng bằng Bắc Bộ đã kề vai sát cánh giữ yên bờ cõi.

Nghi thức đọc chúc văn và dâng hương trang nghiêm trước nhà bia tưởng niệm tại thành Bản Phủ
Nghi thức đọc chúc văn và dâng hương trang nghiêm trước nhà bia tưởng niệm tại thành Bản Phủ

Nhân vật lịch sử và di sản lễ hội tại thành Bản Phủ

Không chỉ lưu giữ dấu tích của một công trình thành lũy quân sự cổ đại, thành Bản Phủ còn là biểu tượng văn hóa tinh thần bất diệt phản ánh truyền thống yêu nước, nhân nghĩa và tình đoàn kết keo sơn giữa cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Linh hồn của di tích được kết tinh sống động qua hình tượng các vị anh hùng dân tộc và không gian lễ hội mùa xuân.

Liên minh đoàn kết của nghĩa quân và thủ lĩnh bản địa

Giá trị lịch sử cốt lõi làm nên tầm vóc vĩnh cửu của thành Bản Phủ chính là bài học lịch sử vô giá về khối đại đoàn kết dân tộc giữa người Kinh miền xuôi với đồng bào người Thái, người Khơ Mú, người Mông, người Lào vùng thượng đạo Tây Bắc. Trong suốt thời gian đóng đại bản doanh tại xã Noong Hẹt, tướng quân Hoàng Công Chất cùng tướng Ngải và tướng Khanh không chỉ rèn luyện binh mã bảo vệ biên cương mà còn trực tiếp hướng dẫn đồng bào bản địa cải tiến kỹ thuật canh tác lúa nước trên cánh đồng Mường Thanh, đắp đập khơi mương dẫn nước từ sông Nậm Rốm và mở mang giao thương giữa miền ngược với miền xuôi.

Trong tâm thức dân gian của đồng bào dân tộc Thái vùng lòng chảo Điện Biên, hình ảnh "Chúa Cầm" (tức Hoàng Công Chất) cùng hai vị tướng bản địa tướng Ngải, tướng Khanh được tôn kính như những vị phúc thần bảo hộ cho bản mường ấm no, hạnh phúc. Mối tình đoàn kết gắn bó máu thịt giữa nghĩa quân áo vải Thái Bình và cư dân bản địa Điện Biên thế kỷ XVIII tại thành Bản Phủ đã đặt nền móng tinh thần vững chắc cho truyền thống quân dân một lòng trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc của các thế hệ mai sau.

Không gian văn hóa tâm linh và nghi lễ tưởng niệm

Hàng năm, để tri ân công đức của tướng quân Hoàng Công Chất cùng các vị tướng lĩnh nghĩa quân, vào hai ngày 24 và 25 tháng Hai âm lịch (dịp ngày giỗ của Hoàng Công Chất), nhân dân các dân tộc huyện Điện Biên và tỉnh Điện Biên lại tề tựu về khuôn viên đền thờ Hoàng Công Chất để tổ chức trọng thể lễ hội thành Bản Phủ — một lễ hội lịch sử văn hóa lớn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trong không gian trang nghiêm của khu nội thành cổ tại xã Noong Hẹt, phần Lễ của lễ hội diễn ra với đầy đủ các nghi thức cổ truyền thành kính như lễ rước kiệu Đức Thánh từ cổng thành vào đại bái, nghi thức múa rồng chào mừng, lễ dâng hương, dâng lễ vật và nghi thức đọc chúc văn ôn lại chiến công giải phóng Mường Thanh năm 1754. Ngay sau phần Lễ trang trọng là phần Hội tưng bừng với những vòng xòe rộng lớn của nghệ thuật Xòe Thái Điện Biên, các trò chơi dân gian ném còn, kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ cùng việc trưng bày các sản phẩm thủ công tinh xảo của nghề dệt thổ cẩm người Thái Mường Thanh và các lễ vật ẩm thực truyền thống như cơm lam Mường Thanh và xôi nếp nương Điện Biên.

Đoàn rước kiệu và dâng lễ vật truyền thống trong không gian văn hóa tại thành Bản Phủ
Đoàn rước kiệu và dâng lễ vật truyền thống trong không gian văn hóa tại thành Bản Phủ

Giá trị di tích quốc gia và bảo tồn thành Bản Phủ

Với những giá trị lịch sử, quân sự và văn hóa đặc biệt tiêu biểu, ngày 21 tháng 01 năm 1981, Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Quyết định số 10-VHTT/QĐ công nhận Di tích lịch sử Thành Bản Phủ - Đền thờ Hoàng Công Chất tại xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Dấu tích khảo cổ và những gốc cây cổ thụ trăm năm

Hiện nay, trong khu vực bảo vệ của Di tích lịch sử quốc gia thành Bản Phủ tại xã Noong Hẹt, ngoài khu kiến trúc đền thờ Hoàng Công Chất uy nghiêm, nhiều dấu tích vật chất nguyên gốc từ thế kỷ XVIII vẫn được gìn giữ cẩn trọng. Du khách và các nhà nghiên cứu lịch sử có thể tận mắt quan sát những đoạn tường thành đất cổ đắp cao còn sót lại cùng rặng lũy tre gai xanh tốt rì rào trong gió, hệ thống hào nước cổ và khu vực hồ "Long Trì" (Ao Rồng) tương truyền là nơi nghĩa quân từng cho voi chiến và ngựa chiến xuống tắm.

Đặc biệt, ngay phía trước sân đền thờ Hoàng Công Chất bên trong thành Bản Phủ hiện diện một di sản thiên nhiên vô cùng kỳ thú là gốc cây đa cổ thụ có niên đại hàng trăm năm tuổi mọc quyện chặt vào một cây sấu và một cây gạo cổ thụ, ba thân cây khác loài cùng vươn cành tỏa bóng mát rợp cả một góc sân đền. Hình ảnh gốc cây đa cổ thụ ôm trọn cây sấu và cây gạo từ lâu đã được nhân dân Điện Biên xem là biểu tượng sinh động, thiêng liêng cho sự gắn kết keo sơn của bộ ba thủ lĩnh Hoàng Công Chất - tướng Ngải - tướng Khanh cũng như tình đoàn kết bền chặt giữa ba dân tộc anh em Kinh - Thái - Lào trên mảnh đất Mường Thanh.

Công tác trùng tu và phát huy truyền thống đại đoàn kết

Để bảo tồn và phát huy bền vững giá trị của Di tích lịch sử quốc gia thành Bản Phủ trong đời sống đương đại, ngành văn hóa tỉnh Điện Biên cùng chính quyền và nhân dân huyện Điện Biên đã và đang triển khai đồng bộ bốn giải pháp trọng tâm dưới đây.

  • Bảo vệ nguyên trạng các di tích khảo cổ và kiến trúc tâm linh: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các đoạn tường thành đất cổ, hào nước, lũy tre gai và thực hiện tu bổ định kỳ các hạng mục kiến trúc gỗ tại khu đền thờ Hoàng Công Chất theo đúng nguyên tắc bảo tồn di tích quốc gia.
  • Chăm sóc hệ thống cây di sản và cảnh quan sinh thái nội thành: Bảo vệ đặc biệt gốc cây đa cổ thụ - sấu - gạo trăm năm tuổi cùng hệ thống cây xanh cổ thụ và cảnh quan mặt nước ven dòng sông Nậm Rốm tại xã Noong Hẹt.
  • Bảo tồn nguyên bản nghi thức lễ hội truyền thống cấp quốc gia: Duy trì tổ chức trang trọng các nghi thức tế lễ, rước kiệu, đọc chúc văn và các hoạt động văn hóa dân gian trong dịp lễ hội tháng Hai âm lịch hàng năm, giữ gìn tính thiêng và bản sắc văn hóa phi vật thể.
  • Tăng cường sưu tầm tư liệu lịch sử và giáo dục thế hệ trẻ: Trưng bày hệ thống hiện vật khảo cổ (vũ khí cổ, đồ gốm, bia đá) tại nhà trưng bày của di tích nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức bảo vệ chủ quyền biên giới và tinh thần đại đoàn kết dân tộc.

Trải qua hơn hai thế kỷ rưỡi kể từ ngày nghĩa quân dựng lũy đắp thành bên dòng Nậm Rốm, thành Bản Phủ vẫn tỏa sáng như một biểu tượng bất diệt của tinh thần đại đoàn kết dân tộc và ý chí giữ nước kiên cường nơi biên cương Tổ quốc. Để tìm hiểu sâu sắc hơn hệ thống tư liệu bách khoa về các di tích lịch sử, danh nhân văn hóa và lễ hội cổ truyền trên mảnh đất Điện Biên, độc giả có thể truy cập chuyên trang Điện Biên NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất