Bỏ qua đến nội dung

Cao nguyên đá Tủa Chùa - Vẻ đẹp kỳ vĩ của miền đá cổ Tây Bắc

Trải rộng trên địa bàn các xã vùng cao thuộc huyện Tủa Chùa, cao nguyên đá Tủa Chùa là một trong những vùng địa hình karst đá vôi nguyên sơ và độc đáo bậc nhất của miền núi phía Bắc. Nơi đây quy tụ hàng vạn mỏm đá tai mèo sắc nhọn vươn mình giữa mây ngàn cùng kho tàng văn hóa truyền thống giàu bản sắc của đồng bào vùng cao.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh những dải đá tai mèo xám bạc dựng đứng trên cao nguyên đá Tủa Chùa tỉnh Điện Biên

Nằm ở độ cao trung bình từ 1.400 đến hơn 1.600 mét so với mực nước biển ở phía đông bắc tỉnh Điện Biên, cao nguyên đá Tủa Chùa hiện lên như một bức tranh địa mạo kỳ thú được kiến tạo qua hàng trăm triệu năm biến đổi vỏ Trái Đất. Giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp của xã Tà Phìn và xã Sín Chải, cộng đồng dân tộc Mông cùng người Dao, người Thái đã bền bỉ canh tác nương đá và gìn giữ di sản thành Vàng Lồng cổ kính.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất cao nguyên đá Tủa Chùa

Trong cấu trúc tự nhiên của miền núi Tây Bắc, cao nguyên đá Tủa Chùa giữ vị trí địa lý đặc biệt như một ốc đảo đá vôi cổ đại vươn cao giữa ba bề sông suối bao bọc. Không gian sơn nguyên hùng vĩ tại huyện Tủa Chùa không chỉ phản ánh lịch sử tiến hóa địa chất lâu dài của đới cấu trúc sông Đà mà còn định hình nên tiểu vùng khí hậu á nhiệt đới núi cao đặc trưng của tỉnh Điện Biên.

Tọa độ vùng núi cao bên dòng sông Đà hùng vĩ

Về mặt hành chính, cao nguyên đá Tủa Chùa nằm trải dài trên địa bàn các xã vùng cao thuộc huyện Tủa Chùa, cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ cùng quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ khoảng 130 km về phía đông bắc. Khối sơn nguyên đá vôi tập trung đậm đặc nhất tại dải cao nguyên nối từ xã Trung Thu, xã Tà Phìn, xã Tả Sìn Thàng tới xã Sín Chải và một phần xã Lao Xả Phình, Sính Phình, Xá Nhè với diện tích đá vôi lộ đầu chiếm hơn 70 phần trăm diện tích tự nhiên.

Địa thế của huyện Tủa Chùa mang hình dáng một bán đảo núi đá hiểm trở khi ba mặt bắc, đông và đông nam được bao bọc bởi dòng sông Đà hùng vĩ chảy qua những hẻm vực sâu giáp tỉnh Lai Châu và Sơn La, còn phía tây tiếp giáp huyện Mường Chà và Tuần Giáo qua sông Nậm Mức. Vị trí kẹp giữa sông Đà và sông Nậm Mức đã tạo nên sự chênh lệch độ cao đột ngột từ 300 mét ở lòng sông vọt lên trên 1.500 mét tại bề mặt cao nguyên đá Tủa Chùa.

Trong ngôn ngữ truyền thống vùng Tây Bắc, địa danh "Tủa Chùa" bắt nguồn từ cách gọi "Tấu Chùa" hoặc "Bản Chùa", gắn liền với truyền tích về ngôi chùa cổ trên đỉnh núi cao mây phủ từ nhiều thế kỷ trước. Nhờ cấu trúc địa mạo đá vôi nguyên sơ trải rộng qua nhiều xã vùng cao, nơi đây thường được ví như một "cao nguyên đá cổ thu nhỏ giữa lòng Tây Bắc".

Quá trình phong hóa kiến tạo địa hình karst cổ đại

Xét theo lịch sử kiến tạo địa chất, nền tảng cấu trúc của cao nguyên đá Tủa Chùa hình thành từ kỷ Carbon - Permi thuộc đại Cổ sinh (khoảng 250 đến 360 triệu năm trước) và chịu tác động nâng lên mạnh mẽ trong chu kỳ tạo sơn Himalaya vào đại Tân sinh. Các tầng đá trầm tích biển cổ đại giàu canxi cacbonat sau khi nâng lên khỏi mặt nước đã trải qua quá trình đứt gãy sâu dọc theo đới khâu sông Đà, tạo thành những khối núi đá vôi đồ sộ xen kẽ đá phiến sét.

Trải qua hàng triệu năm chịu tác động hòa tan của nước mưa giàu khí cacbonic kết hợp biên độ nhiệt ngày đêm chênh lệch lớn trên độ cao hơn 1.400 mét, bề mặt đá vôi tại huyện Tủa Chùa phát triển thành hệ thống địa hình karst nhiệt đới núi cao hoàn chỉnh. Quá trình phong hóa liên tục bào mòn các khe nứt, để lại trên mặt đất hàng triệu mỏm đá tai mèo sắc lẹm màu xám đen và xám bạc xếp chồng như những khu rừng đá hóa thạch.

Điểm đặc sắc của địa hình karst tại cao nguyên đá Tủa Chùa là sự kết hợp giữa dạng karst lộ thiên trên bề mặt (cánh đồng đá tai mèo, chóp núi đá hình nón, phễu thu nước tại xã Tà Phìn và xã Sín Chải) với dạng karst ngầm dưới lòng đất (hệ thống suối ngầm và chuỗi hang động thạch nhũ ở Xá Nhè, Pê Răng Ky).

Tiêu chí địa lý và địa chấtThông số thực tế tại cao nguyên đá Tủa ChùaĐặc trưng cảnh quan và giá trị khoa học
Vị trí hành chính trọng tâmCác xã Tà Phìn, Sín Chải, Tả Sìn Thàng, Xá NhèThuộc địa bàn huyện Tủa Chùa, phía đông bắc tỉnh Điện Biên
Độ cao địa hình trung bìnhTừ 1.400 mét đến hơn 1.600 mét so với mặt biểnVùng sơn nguyên đá vôi cao nhất nằm kẹp giữa sông Đà và sông Nậm Mức
Niên đại kiến tạo đá vôiĐại Cổ sinh (kỷ Carbon - Permi, 250 - 360 triệu năm)Trầm tích đá vôi biển cổ được nâng cao trong vận động tạo sơn Tân sinh
Hình thái địa mạo chủ đạoĐịa hình karst nhiệt đới núi cao điển hìnhRừng đá tai mèo xám bạc, chóp núi đá hình tháp, phễu karst và hang ngầm
Đỉnh núi cao tiêu biểuĐỉnh Pú Huổi Chỏ (Lảo Thẩn Tủa Chùa) cao 1.592 mTọa độ ngắm biển mây và toàn cảnh khối núi đá vôi trùng điệp
Di tích kiến trúc cổ trên đáDi tích thành Vàng Lồng tại xã Tà PhìnThành lũy xếp bằng hàng vạn viên đá vôi tự nhiên từ thế kỷ XVIII - XIX
Hệ sinh thái thực vật quýQuần thể rừng chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm nămPhân bố tập trung tại xã Sín Chải và Tả Sìn Thàng trên độ cao 1.500 m
Cộng đồng cư dân bản địaĐồng bào dân tộc Mông, Dao, Thái, Xạ PhangBảo lưu kỹ thuật canh tác hốc đá và kho tàng di sản văn hóa phi vật thể

Địa hình đá tai mèo và sinh thái cao nguyên đá Tủa Chùa

Vẻ đẹp gây choáng ngợp nhất khi đặt chân lên cao nguyên đá Tủa Chùa chính là sự hiện diện dày đặc của những dải đá tai mèo nhấp nhô chạy dài bất tận từ chân thung lũng lên tới tận đỉnh trời. Tưởng chừng khô cằn và khắc nghiệt, nhưng ẩn sâu trong lòng khối địa hình karst ấy lại là một hệ sinh thái ngầm kỳ ảo cùng những quần thể thực vật cổ thụ vô giá.

Rừng đá tai mèo xám bạc trên các sườn núi

Dọc theo tuyến đường tỉnh lộ uốn lượn từ thị trấn Tủa Chùa đi sâu vào trung tâm xã Tà Phìn, Tả Sìn Thàng và xã Sín Chải, cảnh quan cao nguyên đá Tủa Chùa mở ra với hàng vạn mỏm đá tai mèo dựng đứng, sắc nhọn như những mũi giáo chĩa thẳng lên bầu trời xanh thẳm. Các dải đá vôi tại đây mọc san sát thành từng cụm, từng lũy kế tiếp nhau tạo nên những "vườn đá", "thung lũng đá" mang sắc xám bạc trầm mặc vào mùa khô và phủ rêu xanh thẫm vào mùa mưa.

Hình thái của từng cụm đá tai mèo trên cao nguyên đá Tủa Chùa vô cùng đa dạng do sự phân dị của các lớp đá vôi dưới tác động rửa lũa của nước mưa qua hàng triệu năm. Có những phiến đá vươn cao từ 3 đến 8 mét với các rãnh xói sâu thẳng đứng như lưỡi cưa; lại có những cụm đá xếp chồng tạo thành hình búp măng đá khổng lồ hay những bức tường thành tự nhiên bao bọc lấy bản làng của đồng bào dân tộc Mông.

Giữa bức nền xám lạnh của đá vôi triệu năm tuổi, thiên nhiên vẫn điểm tô cho cao nguyên đá Tủa Chùa những mảng màu rực rỡ theo nhịp tuần hoàn bốn mùa. Vào mùa xuân từ tháng 2 đến tháng 4, sắc trắng của hoa mận, hoa lê cùng sắc hồng hoa đào rừng và sắc trắng hoa ban trong mùa lễ hội Hoa Ban Điện Biên bung nở ngay từ những kẽ đá. Khi mùa thu sang vào tháng 9 và tháng 10, những thửa ruộng bậc thang xen giữa các hốc đá tai mèo tại Sính Phình, Trung Thu và Tà Phìn lại rực lên màu vàng óng của lúa chín.

Cảnh quan rừng đá tai mèo và con đường uốn lượn tại xã Tà Phìn trên cao nguyên đá Tủa Chùa
Cảnh quan rừng đá tai mèo và con đường uốn lượn tại xã Tà Phìn trên cao nguyên đá Tủa Chùa

Quần thể hang động ngầm và rừng chè cổ thụ

Song hành với những cánh đồng đá lộ thiên trên mặt đất, quá trình hòa tan đá vôi theo chiều sâu tại cao nguyên đá Tủa Chùa đã tạo dựng nên mạng lưới hang động karst kỳ vĩ ẩn mình trong lòng các dãy núi của huyện Tủa Chùa. Tiêu biểu nhất là danh thắng cấp quốc gia động Xá Nhè Tủa Chùa cùng quần thể hang Khó Chua La và hang Pê Răng Ky với những vòm trần cao rộng lấp lánh nhũ đá, măng đá kết tinh qua hàng vạn năm.

Không chỉ sở hữu kỳ quan thạch nhũ trong lòng đất, tầng sinh quyển trên bề mặt cao nguyên đá Tủa Chùa còn nuôi dưỡng quần thể gần 10.000 cây chè cổ thụ mọc tự nhiên giữa sương mù và đá núi tại xã Sín Chải, Tả Sìn Thàng, Sính Phình và Mường Báng. Những gốc chè cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam có đường kính thân từ 0,4 đến gần 1 mét, tuổi đời hàng trăm năm bám rễ sâu vào các khe nứt đá vôi ở độ cao trên 1.400 mét để hút khoáng chất tự nhiên, tạo nên danh tiếng của đặc sản chè Shan tuyết Tủa Chùa với búp trà phủ lớp lông tơ trắng muốt.

Khí hậu á nhiệt đới núi cao trên cao nguyên đá Tủa Chùa với nhiệt độ trung bình năm từ 17 đến 20 độ C đã tạo điều kiện lý tưởng cho nhiều loài nông sản đặc hữu sinh trưởng. Trong các thung lũng nhỏ và phễu karst tích tụ lớp đất phong hóa màu mỡ từ đá vôi giữa các sườn đá tai mèo, người dân địa phương còn canh tác giống khoai sọ tím Tủa Chùa có ruột tím vân cẩm thạch, vị bùi dẻo thơm lừng đặc trưng.

Các phân khu cảnh quan và di tích cao nguyên đá Tủa Chùa

Khám phá chiều sâu không gian của cao nguyên đá Tủa Chùa, các nhà nghiên cứu địa lý và di sản thường chia vùng sơn nguyên này thành nhiều phân khu cảnh quan gắn liền với các dấu tích lịch sử và địa danh tự nhiên đặc sắc. Mỗi tọa độ từ xã Tà Phìn đến xã Sín Chải đều lưu giữ những câu chuyện lịch sử và vẻ đẹp tạo tác riêng biệt của đá núi.

Cánh đồng đá cổ Tà Phìn và thành Vàng Lồng

Trái tim địa mạo của toàn bộ cao nguyên đá Tủa Chùa nằm tại khu vực xã Tà Phìn — nơi mặt đất trên đỉnh sơn nguyên biến thành một biển đá tai mèo rộng hàng trăm héc-ta trải dài tít tắp. Tại phân khu Tà Phìn, những mỏm đá vôi xám đen mọc dày đặc, xen giữa là những chóp núi đá hình nón cân đối vươn lên giữa nền trời tạo nên bức tranh sơn thủy hùng tráng.

Ngay giữa không gian đá cổ mênh mông của bản Tà Phìn thuộc xã Tà Phìn, lịch sử đã để lại một công trình kiến trúc phòng thủ bằng đá vô cùng độc đáo của đồng bào dân tộc Mông là di tích nghệ thuật kiến trúc cấp tỉnh thành Vàng Lồng. Theo sử liệu địa phương, thành Vàng Lồng được thủ lĩnh người Mông là ông Vàng Lồng huy động hàng nghìn nhân công xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX nhằm bảo vệ cuộc sống bình yên của bản làng trước sự quấy nhiễu của thổ phỉ vùng biên.

Điểm kỳ diệu trong kỹ thuật kiến trúc của thành Vàng Lồng trên cao nguyên đá Tủa Chùa là toàn bộ bức tường thành bao quanh khu đồi rộng khoảng 4 héc-ta đều được ghép hoàn toàn bằng hàng vạn phiến đá vôi tự nhiên nặng từ vài chục ki-lô-gam đến hàng tạ mà không sử dụng chất kết dính. Người thợ đá xưa tại xã Tà Phìn đã lợi dụng chính các mỏm đá tai mèo tự nhiên làm trụ cột chịu lực, sau đó chèn khít các tảng đá dẹt lên nhau tạo thành bức tường thành cao hơn 2 mét vững chãi qua hàng trăm năm mưa nắng.

Đồng bào vùng cao thu hái búp chè Shan tuyết cổ thụ trên vùng núi cao nguyên đá Tủa Chùa
Đồng bào vùng cao thu hái búp chè Shan tuyết cổ thụ trên vùng núi cao nguyên đá Tủa Chùa

Đỉnh núi Pú Huổi Chỏ và sống lưng khủng long

Nếu như xã Tà Phìn đại diện cho vẻ đẹp trầm mặc của những cánh đồng đá cổ và phế tích thành lũy xưa, thì khu vực giáp ranh giữa xã Tả Sìn Thàng, xã Sín Chải và thị trấn Tủa Chùa lại nổi bật với những sống núi cao vút ẩn hiện trong biển mây. Nổi tiếng nhất là đỉnh núi Pú Huổi Chỏ vươn cao 1.592 mét so với mực nước biển, nơi sở hữu dải sống núi hẹp chạy uốn lượn như "sống lưng khủng long" giữa hai bên sườn vực sâu thăm thẳm.

Đứng từ trên đỉnh Pú Huổi Chỏ nhìn xuống toàn cảnh cao nguyên đá Tủa Chùa, tầm mắt có thể bao quát trọn vẹn cấu trúc phân tầng của hệ thống địa hình karst vùng đông bắc Điện Biên. Phía trên cao là những dải mây trắng cuộn trào ôm ấp lấy các đỉnh núi đá vôi; lưng chừng núi tại xã Sín Chải và Tả Sìn Thàng là những khu rừng chè cổ thụ trăm năm tuổi; còn dưới chân các thung lũng đá ở Mường Đun, Tủa Thàng là những nếp nhà của đồng bào dân tộc Mông, dân tộc Thái cùng dải lụa xanh ngắt của lòng hồ trên dòng sông Đà.

Mạch cảnh quan của cao nguyên đá Tủa Chùa còn kết nối hài hòa với hành lang danh thắng tự nhiên và lịch sử khắp tỉnh Điện Biên, từ con đèo huyền thoại đèo Pha Đin ở cửa ngõ phía đông nam, thắng cảnh hồ Pá Khoang giữa rừng Mường Phăng, danh thắng động Pa Thơm Điện Biên cho đến vùng đất lịch sử của thành Bản Phủ dưới lòng chảo Điện Biên.

Bản sắc văn hóa và bảo tồn tại cao nguyên đá Tủa Chùa

Sức sống trường tồn của cao nguyên đá Tủa Chùa không chỉ nằm ở những kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm mà còn tỏa sáng qua nghị lực phi thường của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt. Trên những sườn đá tai mèo khô khát nước, đồng bào các dân tộc thiểu số tại huyện Tủa Chùa đã sáng tạo nên phương thức canh tác nương đá độc đáo và hun đúc một nền văn hóa bản địa rực rỡ.

Kỹ thuật canh tác hốc đá của đồng bào Mông

Sinh sống lâu đời tại các xã vùng cao như xã Tà Phìn, xã Sín Chải, Tả Sìn Thàng và Sính Phình, đồng bào dân tộc Mông (chiếm hơn 73 phần trăm dân số huyện Tủa Chùa) cùng người Dao, người Thái, người Khơ Mú và người Xạ Phang đã biến những cánh đồng đá tai mèo khô cằn thành không gian sinh tồn trù phú. Do diện tích đất phẳng trên cao nguyên đá Tủa Chùa hiếm hoi và nước mặt rút nhanh xuống các khe nứt địa hình karst, người dân vùng cao đã phát triển kỹ thuật "canh tác trong hốc đá" — xếp đá vôi thành bờ kè giữ đất và gùi từng gùi đất màu từ thung lũng đổ vào khe đá để gieo hạt ngô, hạt lúa nương.

Từ hạt ngô nương chắc mẩy thu hoạch trên các hốc đá tai mèo hòa quyện cùng nước suối núi đá vôi tinh khiết và men lá rừng bí truyền, người Mông tại huyện Tủa Chùa đã chưng cất nên thức uống nồng ấm danh tiếng là rượu Mông Pê Tủa Chùa thông qua bí quyết nghề nấu rượu Mông Pê Tủa Chùa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Để phục vụ lao động sản xuất trên núi đá và đáp ứng đời sống tinh thần, cư dân bản địa trên cao nguyên đá Tủa Chùa còn bảo lưu hệ thống làng nghề thủ công đặc sắc như nghề rèn người Mông Tủa Chùa chế tác lưỡi cày đúc, dao quắm sắc bén; nghề chế tác khèn Mông Tủa Chùa ngân vang trong điệu nghệ thuật múa Khèn của người Mông Điện Biên; cùng nghề chạm bạc của người Dao Tủa Chùa và nghề làm giày thêu của người Xạ Phang Điện Biên. Mỗi độ xuân về trên khắp xã Tà Phìn và xã Sín Chải, không gian cao nguyên lại rộn ràng sắc váy hoa của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa và những phiên chợ vùng cao Tả Sìn Thàng, Xá Nhè họp theo lịch con giáp truyền thống.

Bảo tồn di sản địa chất gắn với văn hóa bản địa

Trước những giá trị đặc biệt về địa chất học, sinh thái cảnh quan và văn hóa tộc người, công tác bảo tồn và phát huy bền vững giá trị của cao nguyên đá Tủa Chùa đang được tỉnh Điện Biên và huyện Tủa Chùa triển khai đồng bộ theo bốn định hướng trọng tâm.

  • Bảo vệ nghiêm ngặt cảnh quan địa hình karst và di tích cổ: Ngăn chặn hoạt động khai thác đá làm biến dạng cấu trúc đá tai mèo tự nhiên tại xã Tà Phìn, xã Sín Chải, Tả Sìn Thàng; khoanh vùng bảo vệ nguyên trạng di tích thành Vàng Lồng và hệ thống hang động thạch nhũ.
  • Bảo tồn quần thể cây di sản và nguồn gen nông nghiệp bản địa: Đánh số định danh và bảo vệ nghiêm ngặt hàng nghìn gốc chè cổ thụ trăm năm tuổi tại xã Sín Chải với sự đồng hành gìn giữ nghề trà truyền thống của các nghệ nhân bản địa như nghệ nhân Sùng A Sình.
  • Gìn giữ không gian văn hóa phi vật thể và làng nghề truyền thống: Hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy kỹ nghệ rèn nông cụ, chạm bạc, chế tác khèn Mông, thêu thổ cẩm và duy trì nghi lễ nguyên bản của lễ hội Gầu Tào trong cộng đồng dân tộc Mông.
  • Giáo dục truyền thống yêu nước và ý chí vươn lên của đồng bào vùng cao: Phát huy truyền thống cách mạng kiên cường của quê hương các anh hùng người dân tộc thiểu số như anh hùng liệt sĩ Vừ A Dính và anh hùng Sùng Phài Sinh.

Sự giao hòa kỳ diệu giữa những dải đá tai mèo triệu năm tuổi, rừng chè cổ thụ ngập tràn sương mây bên dòng sông Đà và sức sống mãnh liệt của văn hóa dân tộc Mông đã khẳng định vị thế độc tôn của cao nguyên đá Tủa Chùa trên bản đồ danh thắng tự nhiên Việt Nam. Để tra cứu đầy đủ hệ thống tri thức bách khoa về địa chí, danh thắng thiên nhiên, di tích lịch sử và di sản văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập trực tiếp chuyên trang Điện Biên NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất