Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa - Hội xuân truyền thống trên miền đá tai mèo

Giữa những dãy núi đá vôi tai mèo hùng vĩ phía Đông Bắc tỉnh Điện Biên, lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh và nét đẹp gắn kết cộng đồng bền chặt của đồng bào dân tộc Mông mỗi độ tết đến xuân về.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đồng bào dân tộc Mông trong trang phục thổ cẩm rực rỡ trẩy hội mùa xuân tại lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa Điện Biên

Khi những cành đào rừng hé nở trong làn sương mờ bao phủ khắp các sườn núi, lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa lại rộn ràng ngân vang tiếng khèn gọi bạn giữa đại ngàn Tây Bắc. Diễn ra vào những ngày đầu tháng Giêng âm lịch tại thị trấn Tủa Chùa cùng các xã vùng cao Tả Phìn, Sính Phình, sự kiện văn hóa cổ truyền này hội tụ trọn vẹn tín ngưỡng cầu phúc, cầu mệnh và sức sống phóng khoáng của cư dân miền núi đá.

Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa

Trong kho tàng văn hóa dân gian vùng núi phía Bắc, Gầu Tào (theo tiếng Mông có nghĩa là "chơi ngoài trời" hay "hội chơi đồi") là sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng lớn nhất trong năm. Trải qua nhiều thế kỷ định cư trên những triền núi cao hiểm trở, đồng bào dân tộc Mông tại huyện Tủa Chùa vẫn gìn giữ nguyên vẹn cốt cách mộc mạc của mùa hội mở đầu năm mới.

Tín ngưỡng tạ ơn thần linh và ước vọng đầu năm

Theo truyền thuyết dân gian được các bậc cao niên truyền tụng, cội nguồn của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa bắt đầu từ tục lệ cầu tự và cầu an của những gia đình người Mông hiếm muộn con cái hoặc gặp cảnh ốm đau, mùa màng thất bát. Khi gia chủ thành tâm lên đồi cao khấn nguyện thần núi, thần đất, thần suối ban cho con đàn cháu đống, sức khỏe dồi dào và nương ngô trĩu hạt, lời cầu ước linh ứng sẽ được đền đáp bằng việc mở hội tạ ơn trời đất suốt ba ngày xuân.

Từ nghi thức trả lễ mang tính chất gia đình ban đầu, sinh hoạt này đã vươn lên thành ngày hội chung của toàn thể bản làng vùng cao. Nếu như đồng bào vùng thượng nguồn sông Đà có lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai vào dịp cuối năm hay các bản làng biên cương phía Bắc gắn liền với lễ hội Gầu Tào người Mông, thì tại miền đá dựng Tủa Chùa, ngày hội đầu xuân mang đậm dấu ấn văn hóa nương đá, gửi gắm khát vọng chinh phục thiên nhiên khắc nghiệt để xây dựng cuộc sống ấm no.

Không gian sinh hoạt cộng đồng trên miền đá tai mèo

Điểm tạo nên bản sắc riêng biệt của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa chính là cảnh quan địa hình độc đáo nơi diễn ra lễ hội. Nằm ở độ cao trung bình từ 1.200 đến hơn 1.500 mét so với mực nước biển, trung tâm huyện Tủa Chùa cùng các xã vùng cao Tả Phìn, Sính Phình thuộc quần thể địa chất cao nguyên đá Tủa Chùa hùng vĩ — vùng đất thường được ví như một tiểu cảnh tương đồng với Cao nguyên đá Đồng Văn bởi những dãy đá vôi xám đen sắc nhọn xếp tầng lớp nối tiếp nhau.

Giữa những thung lũng hẹp nằm lọt thỏm trong vòng vây đá tai mèo, đồng bào lựa chọn một quả đồi thấp có đỉnh bằng phẳng, thế đất thoáng đãng, hướng mặt về phía mặt trời mọc để làm bãi hội. Vào dịp đầu tháng Giêng âm lịch, từ các bản làng cheo leo bên sườn núi cho tới vùng biên viễn xa xôi hướng về cực Tây A Pa Chải, hàng nghìn người dân khoác lên mình những bộ váy áo thổ cẩm thêu hoa văn rực rỡ nhất, nô nức đổ về bãi hội tạo nên bức tranh sắc màu sống động.

Nghi thức dựng cây nêu tại lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa

Trong cấu trúc tổng thể của lễ hội truyền thống người Mông, phần lễ luôn đóng vai trò trung tâm định hướng mọi hoạt động văn hóa tinh thần. Toàn bộ sự trang nghiêm và tính thiêng của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa đều hội tụ quanh cây nêu vươn cao giữa đất trời — biểu tượng kết nối thế giới con người với thần linh.

Quy tắc chọn cây mai rừng và dựng nêu trên đồi

Nghi thức mở màn quan trọng nhất của mùa hội là nghi lễ dựng cây nêu diễn ra vào buổi sáng sớm ngày khai hội khi sương núi còn giăng mắc trên các triền đá. Trước đó, chủ lễ cùng các chàng trai khỏe mạnh, gia đình song toàn trong bản phải vào rừng sâu tìm chọn cây làm nêu. Người Mông tại Tủa Chùa thường chọn cây mai rừng, cây sa mộc hoặc cây tre gai thẳng tắp, thân tròn đều, ngọn còn nguyên chùm lá xanh tươi tượng trưng cho sinh khí dồi dào.

Khi chặt cây, người dân thực hiện động tác dứt khoát để thân cây đổ về hướng Đông và không để ngọn cây chạm xuống mặt đất. Cây nêu được các thanh niên khiêng về bãi hội tại thị trấn Tủa Chùa hoặc xã vùng cao Tả Phìn, dựng thẳng đứng ở vị trí trung tâm cao nhất của quả đồi. Trên ngọn cây nêu, chủ lễ treo dải vải lanh nhuộm đỏ và đen dài thướt tha bay trong gió xuân, kèm theo bầu rượu ngô, bó lúa nương và bắp ngô vàng nhằm báo cáo với thần linh rằng bản làng chính thức bước vào mùa hội mới.

Lễ vật dâng cúng đất trời cùng lời khấn chủ lễ

Dưới chân cột nêu vừa dựng vững chãi, một bàn lễ mộc mạc nhưng trang trọng được bày biện chu đáo để thực hiện nghi thức tế lễ trời đất trong lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa. Lễ vật truyền thống bắt buộc phải có gà trống tơ lông đỏ khỏe mạnh, thủ lợn đen bản địa, những chén rượu ngô men lá thơm nồng và mâm bánh dày giã thủ công từ hạt gạo nếp mới. Tất cả lễ phẩm đều là thành quả lao động của đồng bào dân tộc Mông sau một năm cần mẫn canh tác trên hốc đá tai mèo.

Trong làn khói hương trầm mặc hòa quyện cùng gió núi, vị chủ lễ mặc trang phục truyền thống chỉnh tề, tay nâng chén rượu lễ, cất giọng ngân nga bài cúng cổ truyền bằng tiếng Mông. Lời khấn kể lại hành trình tổ tiên khai sơn phá thạch lập bản, đồng thời thành kính mời thần Mặt Trời, thần Núi Đá, thần Sông Suối và tổ tiên các dòng họ về chứng giám lòng thành của dân bản. Sau khi chủ lễ rót rượu tưới quanh gốc cây nêu và buộc dải vải đỏ chúc phúc, tiếng trống chiêng và tiếng khèn đồng loạt vang lên mở ra phần hội tưng bừng.

Hạng mục văn hóa bách khoaĐặc trưng tại lễ hội Gầu Tào Tủa ChùaÝ nghĩa tín ngưỡng và giá trị xã hội
Thời gian và địa điểm tổ chứcĐầu tháng Giêng âm lịch tại thị trấn Tủa Chùa, xã vùng cao Tả Phìn, Sính PhìnhĐón sinh khí đầu xuân mới và mở đầu chu kỳ canh tác nông nghiệp nương đá
Biểu tượng tâm linh trung tâmNghi lễ dựng cây nêu bằng thân cây thẳng, ngọn để lá xanh treo vải lanh đỏ đenTrục vũ trụ kết nối nhân gian với thần linh, cầu phúc, cầu mệnh và cầu mùa
Lễ vật dâng cúng cổ truyềnGà trống lông đỏ, thịt lợn bản, bánh dày giã tay và rượu ngô men lá truyền thốngThể hiện lòng biết ơn trời đất đã phù hộ mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu
Diễn xướng nghệ thuật dân gianMúa khèn Mông giao duyên, hát ống giao duyên, múa ô, thổi sáo và đàn môiTrao truyền tri thức âm nhạc bản địa và kết nối tình cảm lứa đôi trong mùa xuân
Trò chơi và hội thi thượng võTrò chơi đánh cù tu lu, ném pao, đẩy gậy, bắn nỏ và hội chọi trâu vùng caoRèn luyện sức khỏe dẻo dai, tinh thần đoàn kết và bản lĩnh cư dân miền núi cao

Trò chơi dân gian sôi nổi tại lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa

Khi nghi thức cúng tế dưới gốc cây nêu hoàn tất, toàn bộ không gian đồi hội tại Tủa Chùa lập tức bừng tỉnh trong âm thanh rộn rã của phần hội. Đây là dịp để đồng bào dân tộc Mông cùng các dân tộc anh em trên địa bàn phô diễn tài năng nghệ thuật dân gian và lòng quả cảm qua những cuộc tranh tài sôi nổi.

Điệu khèn gọi bạn tình và tiếng hát ống giao duyên

Linh hồn nghệ thuật của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa trước hết nằm ở những màn múa khèn Mông giao duyên điêu luyện của các chàng trai vùng cao. Cây khèn sáu ống trúc gắn lam đồng khi đặt lên môi người thổi liền ngân vang tiếng trầm tiếng bổng như tiếng gió rít qua vách đá, tiếng suối chảy đầu nguồn. Vừa giữ hơi khèn liên tục, các chàng trai vừa thực hiện những động tác vũ đạo phức tạp như xoay tròn một chân, đá chân lên không trung hay lăn nghiêng đầy mạnh mẽ.

Nghệ nhân dân tộc Mông trình diễn múa khèn Mông giao duyên giữa những dãy núi đá tai mèo Tủa Chùa trong tiết xuân
Nghệ nhân dân tộc Mông trình diễn múa khèn Mông giao duyên giữa những dãy núi đá tai mèo Tủa Chùa trong tiết xuân

Hòa nhịp cùng tiếng khèn là những vòng tròn thiếu nữ Mông xòe ô, ném pao và đặc biệt là tục hát ống giao duyên độc đáo ở những phiên hội xuân vùng cao. Từng đôi nam nữ đứng cách nhau vài chục bước chân bên sườn đồi đá vôi, mỗi người cầm một ống tre nhỏ bịt màng mỏng ở một đầu, nối với nhau bằng sợi chỉ lanh dài kéo căng. Khi người con trai ghé miệng hát những lời dân ca trữ tình vào ống tre bên này, âm thanh truyền qua sợi chỉ lanh vang lên trong trẻo bên tai người con gái ở đầu dây bên kia.

Tranh tài đánh cù tu lu, đẩy gậy và chọi trâu

Bên cạnh các làn điệu dân ca trữ tình, phần hội của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa còn cuốn hút hàng nghìn người xem bởi hệ thống trò chơi dân gian và các môn thể thao truyền thống giàu tính thượng võ:

  • Trò chơi đánh cù tu lu: Những con quay được đẽo gọt từ gỗ sến, gỗ nghiến cứng chắc trên vùng núi Tủa Chùa; các chàng trai chia đội thi tài bổ quay từ khoảng cách 10 đến 15 mét, tiếng con quay gỗ va đập chan chát tạo nên những tràng cổ vũ vang dội.
  • Ném pao và đánh cầu lông gà: Các thiếu nữ tại xã vùng cao Tả Phìn và Sính Phình xếp thành hai hàng đối diện nhau, khéo léo tung bắt quả pao khâu bằng vải lanh nhồi hạt lanh tượng trưng cho sự tròn đầy.
  • Đẩy gậy, kéo co và bắn nỏ: Những môn thi đấu đòi hỏi sức mạnh cơ bắp, sự dẻo dai của đôi chân và độ chuẩn xác tuyệt đối của người thợ săn miền sơn cước.
  • Hội chọi trâu vùng cao: Nét đặc sắc thu hút đông đảo đồng bào khắp các xã đổ về trung tâm huyện Tủa Chùa là những màn so tài quyết liệt giữa các chú trâu khỏe mạnh được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các bản làng.
Đông đảo đồng bào các dân tộc quây quần cổ vũ hội chọi trâu vùng cao trong không gian lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa
Đông đảo đồng bào các dân tộc quây quần cổ vũ hội chọi trâu vùng cao trong không gian lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa

Trong suốt những ngày diễn ra hội xuân, không gian văn hóa ẩm thực bản địa cũng góp phần gắn kết tình cảm cộng đồng thêm bền chặt. Sau những giờ phút vui chơi trên đồi hội, đồng bào thường quây quần thưởng thức hương vị ấm nồng của chén trà cổ thụ chè Shan tuyết Tủa Chùa hái từ những gốc trà trăm năm trên đỉnh Sín Chải, kết hợp cùng các thức quà truyền thống của vùng đất lịch sử như xôi nếp nương Điện Biên dẻo thơm và gà nướng mắc khén Điện Biên đậm đà hương vị núi rừng.

Giá trị di sản văn hóa của lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa

Vượt qua ý nghĩa của một cuộc vui chơi đầu năm, lễ hội mùa xuân của người Mông tại Tủa Chùa là bảo tàng sống động lưu giữ toàn diện hệ giá trị tri thức dân gian, ngữ văn truyền miệng, nghệ thuật trình diễn và tập quán xã hội của cư dân vùng cao Tây Bắc.

Sợi dây cố kết dòng tộc và bản sắc người Mông

Đối với đồng bào dân tộc Mông sinh sống rải rác trên các sườn núi đá hiểm trở, lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa chính là dịp hội ngộ lớn nhất để thắt chặt mối dây đoàn kết dòng tộc và cộng đồng làng bản. Dưới bóng cây nêu ngày xuân, mọi vất vả của năm cũ đều được gác lại, nhường chỗ cho những lời chúc tụng sức khỏe và sự sẻ chia kinh nghiệm lao động sản xuất giữa các bản làng từ Sính Phình cho tới xã vùng cao Tả Phìn.

Môi trường thực hành lễ hội cũng là lớp học tự nhiên hiệu quả nhất để thế hệ người cao tuổi truyền dạy cho lớp trẻ những giá trị văn hóa gốc của dân tộc mình. Từ quy chuẩn thực hiện nghi lễ dựng cây nêu, kỹ thuật lấy hơi trong múa khèn Mông giao duyên, lời ca cổ trong hát ống giao duyên cho đến kỹ năng đẽo quay trong trò chơi đánh cù tu lu, tất cả đều được các thanh thiếu niên tiếp thu đầy tự hào.

Bảo tồn không gian hội xuân vùng cao nguyên đá

Trong bức tranh tổng thể các lễ hội truyền thống của tỉnh Điện Biên — bên cạnh các lễ hội lịch sử ở vùng lòng chảo gắn với di tích thành Bản Phủ — lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa giữ vị trí là điểm nhấn văn hóa tiêu biểu của vùng cao nguyên đá phía Bắc. Những năm gần đây, chính quyền huyện Tủa Chùa cùng ngành văn hóa địa phương đã chú trọng phục dựng nguyên trạng phần lễ cổ truyền và mở rộng quy mô phần hội, kết hợp hài hòa giữa nghi thức tín ngưỡng dân gian với ngày hội văn hóa thể thao các dân tộc mùa xuân.

Việc duy trì định kỳ hội chọi trâu vùng cao, hội thi khèn Mông và các trò chơi dân gian tại thị trấn Tủa Chùa cũng như xã vùng cao Tả Phìn đã góp phần đánh thức tiềm năng văn hóa bản địa. Nhằm lưu trữ hệ thống dữ liệu di sản một cách bài bản và chuẩn xác, chuyên trang Điện Biên NSSC luôn đồng hành số hóa các tư liệu lịch sử, nghi lễ và bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Trải qua bao biến thiên của thời gian giữa miền đá dựng sương giăng, lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt, tỏa sáng như đóa hoa xuân rực rỡ kết tinh tâm hồn nhân hậu, niềm lạc quan và bản lĩnh kiên cường của cộng đồng người Mông nơi rẻo cao Tây Bắc.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất