Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Xên Bản người Thái - Nghi lễ cúng bản cổ truyền ở Điện Biên

Khởi nguồn từ tín ngưỡng vạn vật hữu linh của cư dân trồng lúa nước vùng thung lũng Tây Bắc, lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên kết tinh lòng biết ơn thần rừng, thần nước và các bậc tiền nhân khai lập bản mường.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đồng bào Thái đen đánh trống chiêng và múa xòe trong lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên

Mỗi độ xuân về khi những cơn mưa đầu mùa tưới mát thung lũng Mường Thanh, lễ hội Xên Bản người Thái lại được cử hành trang trọng tại các bản làng cổ truyền trên địa bàn tỉnh Điện Biên. Đây là nghi lễ cộng đồng thiêng liêng bậc nhất của người Thái đen Điện Biên, nơi ông Mo cúng bản cùng dân làng dâng lễ vật dưới gốc cây cổ thụ đầu bản để tạ ơn thần đất thần nước, gửi gắm ước vọng cầu mùa màng bội thu và sum vầy trong trò chơi tung còn rộn rã.

Cội nguồn tín ngưỡng nông nghiệp trong lễ hội Xên Bản người Thái

Trong hệ thống lễ nghi nông nghiệp của cư dân vùng lòng chảo Điện Biên, lễ hội Xên Bản người Thái (còn gọi là lễ cúng bản) giữ vị trí trụ cột mở đầu cho một chu kỳ canh tác lúa nước mới. Nghi lễ phản ánh thế giới quan cổ xưa của cư dân bản địa về mối quan hệ hài hòa giữa con người, thiên nhiên và các bậc tiền nhân khai mở đất đai.

Quan niệm vạn vật hữu linh của người Thái đen Điện Biên

Theo tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Thái đen Điện Biên cư trú lâu đời tại lòng chảo Mường Thanh, Mường Phăng, Mường Ảng và Tuần Giáo, vũ trụ bao gồm nhiều tầng Mường và vạn vật trong tự nhiên đều có linh hồn (phi) cai quản. Trong đó, sự bình yên, no ấm của mỗi bản làng phụ thuộc trực tiếp vào sự che chở của hệ thống nhiên thần gồm thần đất thần nước (phi đin, phi nặm), thần rừng (phi pa), thần núi (phi pu) cùng linh hồn các vị tổ tiên đầu tiên phát rừng, đào mương, dựng nhà sàn truyền thống và lập nên bản mường (phi bản). Trong tiếng Thái, "Xên" có nghĩa là cúng tế, dâng lễ vật thết đãi thần linh, còn "Bản" là đơn vị cư trú cộng đồng gắn bó mật thiết của các dòng họ.

Sau một năm lao động trên cánh đồng lúa nước, khi tiết xuân tháng Hai, tháng Ba âm lịch tràn về và hoa ban nở trắng sườn núi, toàn thể dân bản lại cùng nhau góp lễ tổ chức lễ Xên Bản trước khi bước vào vụ gieo cấy mới. Nếu như ở quy mô toàn mường có đại lễ cúng mường tương tự như lễ hội Xên Mường Sơn La của đồng bào Thái vùng lân cận, thì ở cấp độ từng thôn bản tại Điện Biên, lễ Xên Bản là dịp để mọi gia đình bày tỏ lòng tri ân thần hộ mệnh và cầu mùa màng bội thu.

Sự gắn kết giữa rừng đầu nguồn và ruộng nước bản mường

Nền tảng kinh tế và văn hóa cốt lõi của người Thái đen Điện Biên là nghề trồng lúa nước trong các thung lũng lòng chảo được bao bọc bởi những dãy núi cao. Người Thái có câu tục ngữ truyền đời "mì pa chăng mì nặm, mì nặm chăng mì na, mì na chăng mì khẩu" (có rừng mới có nước, có nước mới có ruộng, có ruộng mới có thóc gạo) để khẳng định mối quan hệ sống còn giữa khu rừng thiêng đầu nguồn với dòng suối tưới tiêu cho ruộng lúa. Chính nhờ sự trân trọng hệ sinh thái rừng và nguồn nước sông Nậm Rốm hay nguồn nước từ hồ Pá Khoang mà đồng bào nơi đây đã tạo nên thương hiệu hạt gạo Điện Biên dẻo thơm trứ danh.

Bởi vậy, lễ hội Xên Bản người Thái chính là dịp để cộng đồng tái khẳng định quy ước bảo vệ khu rừng cấm của bản và giữ gìn sự trong sạch của các bến nước, con mương chung.

Yếu tố cấu thànhNội dung thực hành trong lễ hội Xên Bản người TháiÝ nghĩa văn hóa và xã hội đối với bản làng
Thời điểm tổ chứcDịp đầu xuân (tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch), trước khi bước vào vụ mùa gieo cấy mớiKhởi đầu chu kỳ nông nghiệp lúa nước, cầu mong mưa thuận gió hòa và cây cối sinh sôi nảy nở
Không gian hành lễKhu rừng cấm đầu bản hoặc dưới gốc cây cổ thụ linh thiêng (cây đa, cây muỗm, cây sấu cổ thụ)Biểu trưng cho nơi ngự trị của thần rừng, thần đất, thần nước và linh hồn tiền nhân lập bản
Chủ thể thực hiệnThầy cúng bản (ông Mo) chủ trì phần lễ cùng sự tham gia của toàn thể các hộ gia đình trong bảnThể hiện tính cộng đồng cao độ, sự bình đẳng và trách nhiệm chung của mọi thành viên trong bản
Hoạt động hội xuânMúa xòe, hát khắp, trò chơi tung còn, kéo co, đẩy gậy, tó má lẹ và thụ lộc cộng đồngThắt chặt tình đoàn kết xóm giềng, trao truyền dân ca dân vũ và tạo khí thế lao động phấn khởi

Không gian văn hóa cộng đồng của lễ hội Xên Bản người Thái

Không gian tổ chức lễ hội Xên Bản người Thái luôn gắn liền với cấu trúc cảnh quan truyền thống của một bản người Thái cổ gồm lưng tựa vào núi rừng, mặt hướng ra cánh đồng lúa và dòng suối hiền hòa. Sự kiện được bảo tồn rõ nét tại các bản văn hóa lâu đời quanh lòng chảo Mường Thanh và Mường Phăng, Mường Lay.

Vị trí thiêng liêng dưới tán cây cổ thụ đầu bản

Khác với cư dân vùng châu thổ sông Hồng thường xây dựng các công trình đình, đền, chùa bề thế như di tích chùa Keo để thờ Thành hoàng làng, người Thái ở Điện Biên không dựng miếu thờ kiên cố mà chọn một khu rừng nhỏ đầu nguồn nước hoặc một gốc cây cổ thụ đầu bản (cây đa, cây si, cây muỗm đại thụ) làm nơi hành lễ Xên Bản. Theo quan niệm dân bản, gốc cây cổ thụ cao lớn vươn tán rộng che chở cho cả làng chính là trục kết nối giữa đất và trời, nơi hội tụ linh khí của thần đất thần nước và các vị tiền bối đã khuất. Khu vực quanh gốc cây thiêng luôn được giữ gìn nghiêm ngặt, không ai được phép chặt cành hay đốn củi.

Vào ngày lành tháng tốt được các bậc cao niên và ông Mo cúng bản lựa chọn, trai tráng trong bản tập trung dưới gốc cây cổ thụ đầu bản để dựng đàn tế thần bằng tre, nứa, lá chuối rừng, xung quanh cắm cây nêu đan mắt cáo (ta leo) và những chùm hoa ban trắng tượng trưng cho sự sinh sôi của vạn vật.

Kiến trúc nhà sàn truyền thống có khau cút trên mái của đồng bào trong không gian lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên
Kiến trúc nhà sàn truyền thống có khau cút trên mái của đồng bào trong không gian lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên

Kiến trúc nhà sàn truyền thống tại bản Mến xã Thanh Nưa

Tại tỉnh Điện Biên hiện nay, một trong những địa điểm bảo lưu sống động nhất nghi thức cúng bản cổ truyền là bản Mến xã Thanh Nưa, huyện Điện Biên — ngôi bản văn hóa nằm cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ khoảng sáu cây số về phía bắc. Nơi đây quy tụ hơn một trăm hộ gia đình người Thái đen Điện Biên sinh sống quần tụ trong những nếp nhà sàn truyền thống bằng gỗ vững chãi dưới bóng tre xanh. Điểm nhận diện độc đáo của kiến trúc nhà sàn người Thái đen tại bản Mến xã Thanh Nưa là phần mái dốc hình mai rùa có hai đầu hồi gắn đôi "khau cút" (hoa văn sừng trâu hoặc hình búp hoa ban chéo nhau) vươn cao lên nền trời, cùng hệ thống khung cột gỗ liên kết bằng mộng chốt tinh xảo.

Không gian văn hóa tại bản Mến xã Thanh Nưa còn nằm trên trục kết nối thuận lợi với các điểm di tích lịch sử lớn của tỉnh như quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, khu di tích thành Bản Phủ và khu rừng lịch sử sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng.

Nghi thức cúng tế và hội xuân trong lễ hội Xên Bản người Thái

Cấu trúc của lễ hội Xên Bản người Thái bao gồm hai phần gắn kết chặt chẽ là phần lễ cúng thần trang nghiêm dưới gốc cây thiêng và phần hội vui xuân náo nhiệt trên bãi đất rộng đầu bản. Toàn bộ quy trình đều tuân thủ những phong tục cổ truyền giàu tính nhân văn của cộng đồng.

Vai trò của ông Mo cúng bản và lễ vật dâng thần

Người giữ vai trò linh hồn điều hành toàn bộ phần nghi lễ là ông Mo cúng bản — vị thầy cúng có uy tín cao, am tường lịch sử bản làng và thuộc nằm lòng các bài khấn cổ bằng tiếng Thái. Từ sáng sớm ngày mở hội, đại diện các gia đình rước mâm lễ vật ra khu vực đàn tế dưới gốc cây cổ thụ đầu bản. Lễ vật dâng cúng thể hiện trọn vẹn lòng thành kính và hương vị nông sản vùng lòng chảo Điện Biên, bao gồm thịt lợn đen, gà trống luộc, rượu trắng, trầu cau, vải thổ cẩm, áo cóm, khăn piêu cùng những chõ xôi nếp nương Điện Biên dẻo thơm và những kẹp cá nướng pa pỉnh tộp Điện Biên vàng ươm dậy mùi mắc khén.

Trong trang phục áo chàm đen truyền thống, ông Mo cúng bản thắp hương trầm, rót rượu lễ và cất tiếng khấn trầm bổng mời vị thần bầu trời, thần đất thần nước, thần núi, thần rừng cùng linh hồn các vị tiền nhân khai lập bản mường về chứng giám tấm lòng hiếu nghĩa của con cháu và phù hộ cho dân bản cầu mùa màng bội thu.

Đồng bào dân tộc Thái trong trang phục truyền thống thành kính rước mâm lễ vật đầu xuân trong lễ hội Xên Bản người Thái
Đồng bào dân tộc Thái trong trang phục truyền thống thành kính rước mâm lễ vật đầu xuân trong lễ hội Xên Bản người Thái

Sôi nổi trò chơi tung còn và điệu xòe cầu mùa

Khi tiếng trống, tiếng chiêng báo hiệu phần lễ viên mãn vang lên, cả bản làng bước vào phần hội xuân tưng bừng trên bãi cỏ rộng đầu bản. Mở đầu phần hội là trò chơi tung còn — trò chơi dân gian mang đậm triết lý âm dương và ước vọng sinh sôi của cư dân nông nghiệp Tây Bắc. Cây cột còn bằng tre mai cao vút từ mười lăm đến hai mươi mét, trên đỉnh uốn vòng tròn dán giấy đỏ biểu trưng cho mặt trời và mặt trăng. Những chàng trai, cô gái Thái đứng thành hai hàng đối diện nhau, tay cầm quả còn khâu bằng vải nhiều màu nhồi hạt bông, hạt thóc giống bên trong rồi tung vút lên bầu trời xuân; ai ném quả còn xuyên thủng tâm vòng hồng sẽ mang lại may mắn, mùa màng tốt tươi cho cả bản làng.

Bên cạnh trò chơi tung còn, không gian lễ hội còn rộn rã tiếng cười với hàng loạt trò chơi dân gian và dân vũ truyền thống của đồng bào Thái:

  • Trò chơi tó má lẹ (đánh hạt mảng): Các thiếu nữ dùng hạt quả mảng rừng to dẹp, bóng cứng để thực hiện các động tác bật hạt bằng ngón chân, gắp hạt trên mu bàn chân và ném trúng đích khéo léo.
  • Thi đấu kéo co, đẩy gậy và đi cà kheo: Nơi các chàng trai, cô gái bản làng thể hiện sức khỏe dẻo dai, sự phối hợp đồng đội nhịp nhàng trong tiếng reo hò cổ vũ vang dội của dân bản.
  • Hát khắp giao duyên và hòa tấu nhạc cụ: Các nghệ nhân cất lên làn điệu khắp Thái mượt mà bên tiếng đàn tính tẩu, tiếng pí pặp ca ngợi vẻ đẹp quê hương, tình nghĩa vợ chồng và đạo lý làm người.
  • Vòng xòe cộng đồng và múa sạp truyền thống: Toàn thể dân bản và khách quý cùng nắm tay nhau trong điệu xòe vòng, xòe khăn quanh ché rượu cần, gửi gắm tình đoàn kết gắn bó bền chặt của cộng đồng.

Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội Xên Bản người Thái

Trải qua bao biến thiên của thời gian, lễ hội Xên Bản người Thái vẫn giữ nguyên vẹn giá trị là sợi dây tinh thần cố kết cộng đồng bền chặt nhất trong mỗi bản làng vùng Tây Bắc. Lễ hội không chỉ bảo lưu phong tục tốt đẹp mà còn góp phần làm giàu thêm bức tranh di sản văn hóa Việt Nam.

Hương ước bảo vệ rừng thiêng và nguồn nước bản làng

Một giá trị nhân văn sâu sắc được củng cố qua mỗi mùa lễ hội Xên Bản người Thái chính là việc duy trì các hương ước tự quản của cộng đồng về bảo vệ môi trường sinh thái và trật tự thôn bản. Trong buổi họp mặt đầu xuân dưới gốc cây cổ thụ đầu bản, các bậc bô lão và trưởng bản luôn nhắc nhở con cháu nghiêm chỉnh chấp hành luật tục bảo vệ rừng đầu nguồn, không đánh bắt cá tận diệt trên suối, giữ gìn vệ sinh nguồn nước và phân chia lịch lấy nước tưới ruộng công bằng. Tinh thần tương thân tương ái khi dựng nhà sàn truyền thống, khi đổi công cấy gặt hay giúp đỡ gia đình neo đơn cũng được củng cố vững chắc qua ngày hội chung của bản.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Điện Biên

Cùng với các sự kiện văn hóa lớn của vùng Tây Bắc như lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La hay các lễ hội truyền thống tại Điện Biên, lễ Cúng bản của người Thái tỉnh Điện Biên đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ở tầm quốc gia này là nguồn động viên to lớn để cộng đồng người Thái đen Điện Biên tại bản Mến xã Thanh Nưa, bản U Va, bản Ten hay bản Phiêng Lơi tiếp tục gìn giữ các bài mo cổ, kỹ thuật thêu khăn piêu, nghệ thuật Xòe Thái và các trò chơi dân gian truyền thống cho thế hệ mai sau.

Mỗi mùa xuân về trên vùng lòng chảo Mường Thanh, hình ảnh các thế hệ dân bản quây quần dưới bóng cây đại thụ đầu làng trong lễ hội Xên Bản người Thái lại khẳng định sức sống trường tồn của nền văn hóa lúa nước vùng cao. Trong nỗ lực bảo tồn kho tàng di sản văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam, chuyên trang Điện Biên NSSC luôn đồng hành lưu trữ những nguồn tư liệu chuẩn xác, giúp công chúng thấu hiểu sâu sắc vẻ đẹp tâm linh và triết lý sống hài hòa với thiên nhiên của đồng bào Thái nơi miền biên viễn.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất