Bỏ qua đến nội dung

Chè Shan tuyết Tủa Chùa - Tinh hoa trà cổ thụ trăm năm trên miền đá dựng

Vươn mình giữa tầng sương mù quanh năm bao phủ trên cao nguyên đá vôi ở độ cao hơn một nghìn bốn trăm mét, quần thể chè Shan tuyết Tủa Chùa hàng trăm năm tuổi kết tinh hương vị núi rừng nguyên sơ của đồng bào Mông tỉnh Điện Biên.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đồng bào Mông thu hái búp chè trên tán cây chè Shan tuyết Tủa Chùa cổ thụ hàng trăm năm tuổi

Giữa tầng mây bảng lảng trên những sườn núi đá vôi tai mèo dựng đứng ở phía Đông Bắc tỉnh Điện Biên, chè Shan tuyết Tủa Chùa vươn mình qua hàng thế kỷ như những chứng nhân xanh trầm mặc của đại ngàn. Hấp thụ tinh khí của sương mù, gió núi và tầng đất phong hóa cổ xưa ở độ cao 1.400 mét, từng búp trà phủ lông tuyết trắng đã kết tinh nên hương vị tiền chát dịu, hậu ngọt sâu làm say lòng giới thưởng trà Việt Nam.

Lịch sử danh tiếng chè Shan tuyết Tủa Chùa trên cao nguyên đá

Khác với những vùng chè trung du được trồng tập trung theo luống thấp, quần thể chè cổ tại Tủa Chùa là hệ sinh thái trà rừng cổ thụ mọc tự nhiên và gắn bó mật thiết với lịch sử định cư lâu đời của đồng bào dân tộc Mông. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, những rừng trà cổ thụ nơi đây vẫn trường tồn bất chấp sương muối và băng giá khắc nghiệt.

Quần thể trà cổ trăm năm trên miền đá tai mèo

Không gian sinh thái nuôi dưỡng danh tiếng chè Shan tuyết Tủa Chùa tọa lạc ngay trung tâm vùng cao nguyên đá Tủa Chùa, nơi có địa hình núi đá vôi karst hiểm trở xen lẫn những thung lũng hẹp và hệ thống hang động kỳ vĩ như động Xá Nhè Tủa Chùa. Các rừng chè cổ thụ phân bố tập trung tại bốn xã vùng cao phía Bắc của huyện là Sín Chải, xã vùng cao Sính Phình, Tả Sìn Thàng và Tả Phìn với tổng số lượng lên tới gần 10.000 gốc chè cổ có tuổi đời từ một trăm năm đến hơn ba trăm năm tuổi.

Trong đó, khu vực cây chè cổ thụ Sín Chải (đặc biệt tại thôn Hấu Chua và thôn Sín Chải) được mệnh danh là thủ phủ của những gốc trà đại thụ với hàng nghìn cây thân gỗ vươn cao từ 6 đến hơn 10 mét, đường kính gốc to từ một đến hai người ôm không xuể. Đồng bào người Mông bản địa từ bao đời nay vẫn trìu mến gọi những gốc trà cổ thụ vỏ xù xì, phủ đầy địa y và rêu phong trắng mốc ấy là loài "cây bất tử", bởi khả năng đâm chồi mãnh liệt sau mỗi mùa đông băng giá.

Tiểu khí hậu sương mù và thổ nhưỡng đá vôi phong hóa

Bí mật kiến tạo nên nội chất quý giá của chè Shan tuyết Tủa Chùa nằm ở sự giao hòa giữa độ cao địa hình và thổ nhưỡng đặc thù của vùng núi đá Bắc Điện Biên. Toàn bộ vùng trà cổ thụ đều phân bố ở độ cao 1.400 mét đến hơn 1.500 mét so với mực nước biển, nơi quanh năm mây mù bao phủ dày đặc, độ ẩm không khí duy trì ở mức 82% đến 85% và nhiệt độ trung bình năm chỉ dao động quanh ngưỡng 16 đến 18 độ C. Vào mùa đông, nhiệt độ tại Sín Chải và xã vùng cao Sính Phình có thể xuống dưới 3 độ C kèm theo sương muối, buộc cây chè phải phát triển hệ rễ cọc đâm sâu xuống các khe nứt đá vôi để hút mạch nước ngầm và khoáng chất.

Tầng đất nuôi dưỡng cây chè cổ thụ Sín Chải là loại đất feralit vàng đỏ hình thành trên đá vôi phong hóa, giàu mùn hữu cơ rừng nguyên sinh và các nguyên tố vi lượng như kali, magie, kẽm, selen. Ánh sáng mặt trời khuếch tán qua lớp sương mù dày đặc suốt ngày dài giúp lá chè giảm thiểu quá trình tổng hợp chất chát gắt, đồng thời gia tăng mạnh mẽ hàm lượng axit amin L-theanine và các hợp chất polyphenol chống oxy hóa.

Người phụ nữ Mông đeo gùi mây hái những búp chè Shan tuyết Tủa Chùa phủ tuyết trắng trên cành cổ thụ
Người phụ nữ Mông đeo gùi mây hái những búp chè Shan tuyết Tủa Chùa phủ tuyết trắng trên cành cổ thụ

Đặc điểm hình thái và hương vị tự nhiên của chè Shan tuyết Tủa Chùa

Được thiên nhiên tuyển chọn qua hàng thế kỷ giữa tầng không gian sinh thái biệt lập, cây chè cổ thụ tại Tủa Chùa mang những đặc điểm hình thái thực vật học và cấu trúc sinh hóa vô cùng đặc trưng. Từ màu sắc búp trà tươi cho tới sắc nước vàng sánh trong chén sứ đều toát lên cốt cách thanh cao của sản vật vùng sơn cước.

Hình thái búp trà phủ tuyết và cấu trúc cây cổ thụ

Về mặt hình thái tự nhiên, chè Shan tuyết Tủa Chùa thuộc giống trà Shan lá to cổ truyền với thân gỗ thẳng, phân cành cao và tán lá vươn rộng đón nắng gió đại ngàn. Lá chè trưởng thành dày dặn, phiến lá hình bầu dục thuôn dài, mép lá có răng cưa rõ nét và mặt lá xanh đậm bóng khỏe. Điểm nhận diện nổi bật nhất nằm ở phần tôm trà và lá non mới nhú: toàn bộ búp trà phủ lông tuyết trắng mịn màng, dày dặn như một lớp sương tuyết bảo vệ mầm non trước cái lạnh vùng núi cao Tây Bắc.

Mỗi búp trà đạt chuẩn một tôm hai lá non có kích thước mập mạp, cầm nặng tay, chứa hàm lượng chất hòa tan và tinh dầu thơm cao gấp nhiều lần so với các giống chè trồng thâm canh ở vùng thấp. Khi sao khô theo kỹ nghệ truyền thống, cánh trà xoăn chặt, săn chắc, khoác lên mình lớp áo mốc tuyết trắng bạc tự nhiên và tỏa mùi hương cốm non pha lẫn hương hoa rừng thanh khiết.

Tiêu chí nhận diện bách khoaĐặc trưng của chè Shan tuyết Tủa Chùa cổ thụGiá trị sinh học và cảm quan thưởng trà
Vùng phân bố trọng điểmCác xã Sín Chải (thôn Hấu Chua), xã vùng cao Sính Phình, Tả Sìn Thàng, Tả PhìnNằm trên cao nguyên đá ở độ cao 1.400 mét đến 1.500 mét
Hình thái cây và búp trà tươiCây thân gỗ cao 6-10 mét, vỏ phủ địa y; búp trà phủ lông tuyết trắng dày mậpHệ rễ cọc bám sâu vào khe đá vôi phong hóa, tích lũy khoáng chất tự nhiên cao
Hàm lượng dưỡng chất quýGiàu hợp chất EGCG, polyphenol, catechin, axit amin L-theanine và khoáng vi lượngThanh nhiệt, chống oxy hóa, mang lại cảm giác thư thái và tỉnh táo bền bỉ
Sắc nước và hương vị đặc trưngNước trà màu vàng sánh như mật ong rừng, trong vắt, bám cốc và bền nước qua nhiều tuầnHương thơm cỏ cây núi đá, vị chát dịu thanh tao nơi đầu lưỡi và hậu ngọt sâu lắng
Danh hiệu và bảo hộ pháp lý100 gốc thuộc quần thể Cây Di sản Việt Nam; bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Tủa ChùaGồm hai dòng chủ lực là trà xanh Shan tuyết và trà Phổ nhĩ Shan tuyết

Sắc nước vàng sánh mật ong cùng hậu vị ngọt sâu

Khi được đánh thức bởi làn nước suối đun sôi ở nhiệt độ thích hợp, chè Shan tuyết Tủa Chùa phô diễn trọn vẹn vẻ đẹp thị giác lẫn chiều sâu khứu giác và vị giác. Nước trà rót ra chén có sắc vàng óng ánh, trong trẻo và sánh nhẹ tựa màu mật ong rừng mùa xuân. Làn khói mỏng bốc lên mang theo hương thơm thảo mộc nguyên sơ của núi đá, thoảng hương khói bếp củi và mùi cốm non thanh thoát.

Khi nhấp ngụm trà đầu tiên, người thưởng thức sẽ cảm nhận được vị chát êm dịu lan nhẹ nơi đầu lưỡi, không hề gắt cổ; chỉ vài giây sau khi nuốt xuống, vị ngọt hậu thanh mát và sâu lắng bắt đầu dâng lên nơi cuống họng và lưu giữ rất lâu. Bên cạnh dòng lục trà truyền thống, những búp chè cổ thụ nơi đây còn là nguồn nguyên liệu tuyệt hảo để chế tác hồng trà, bạch trà và đặc biệt là dòng trà Phổ nhĩ Shan tuyết ép bánh lên men tự nhiên, càng lưu trữ lâu năm hương vị càng trở nên trầm ấm, đậm hậu.

Tập quán thu hái và chế tác chè Shan tuyết Tủa Chùa của người Mông

Đằng sau mỗi ấm trà thơm nơi miền đá dựng là cả một kho tàng tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Mông trong việc gìn giữ rừng chè, leo hái thủ công và sao vò bằng cảm nhận tinh tế của đôi bàn tay. Nhịp sống mùa vụ chè cổ thụ hòa quyện chặt chẽ với đời sống văn hóa tinh thần của các bản làng vùng cao.

Mùa vụ thu hái búp trà xuân trên những thân cây cao

Do sinh trưởng hoàn toàn thuận tự nhiên giữa khí hậu lạnh giá ở độ cao 1.400 mét, chè Shan tuyết Tủa Chùa mỗi năm chỉ cho thu hoạch từ ba đến bốn vụ búp thay vì thu hái liên tục quanh năm. Vụ trà xuân (thu hái vào khoảng tháng 3 đến tháng 4 dương lịch, ngay sau mùa lễ hội đầu năm như lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa) được xem là vụ trà quý giá nhất: sau suốt mùa đông dài ngủ nghỉ tích tụ nhựa sống dưới sương giá, những mầm chè đầu xuân bật lên mập mạp, phủ dày lông tuyết trắng và hội tụ hàm lượng dưỡng chất tinh túy nhất.

Tiếp nối vụ xuân là vụ trà hè và vụ trà thu - sương (tháng 8 đến tháng 10) với hương vị đậm đà của nắng gió mùa thu Tây Bắc. Để thu hái được những búp trà phủ lông tuyết trắng trên ngọn cây chè cổ thụ Sín Chải cao hàng chục mét tại thôn Hấu Chua, những người phụ nữ và thanh niên người Mông phải đeo gùi mây trên lưng, khéo léo trèo lên từng chạc cây cổ thụ để hái từng búp theo nguyên tắc một tôm hai lá non, tuyệt đối không chặt cành hay làm tổn thương vỏ cây.

Công đoạn làm héo và vò lá chè Shan tuyết Tủa Chùa tươi trên nong tre truyền thống của người dân bản địa
Công đoạn làm héo và vò lá chè Shan tuyết Tủa Chùa tươi trên nong tre truyền thống của người dân bản địa

Nghệ thuật sao vò thủ công giữ trọn lớp tuyết trắng

Sau khi rời tán cây cổ thụ, những búp chè Shan tuyết Tủa Chùa tươi nhanh chóng được đưa về bản khi sương núi còn vương trên kẽ lá để bước vào quy trình chế tác kỳ công. Trước tiên, búp chè được trải mỏng trên các nong, nia đan bằng tre nứa đặt nơi thoáng gió để làm héo tự nhiên, giúp lá chè mềm dẻo. Tiếp đó là công đoạn diệt men trên chảo gang đúc dày đun bằng củi rừng già: người nghệ nhân dùng đôi bàn tay trần giàu kinh nghiệm đảo đều búp trà theo nhịp điệu chuẩn xác để khóa chặt sắc xanh và giữ nguyên mùi hương tự nhiên mà không làm cháy xém lớp lông tơ.

Trải qua bước vò chè nhẹ nhàng trên nong tre để tạo độ xoăn vừa phải, trà tiếp tục được sao khô hoặc lên men thành trà Phổ nhĩ Shan tuyết. Trong không gian văn hóa vùng cao Tủa Chùa, chén trà cổ thụ nóng hổi luôn hiện diện bên cạnh chén rượu Mông Pê Tủa Chùa nồng ấm, củ khoai sọ tím Tủa Chùa bùi dẻo và thanh âm của nghề chế tác khèn Mông Tủa Chùa, nghề rèn người Mông Tủa Chùa hay nghề chạm bạc của người Dao Tủa Chùa, tạo nên bức tranh văn hóa bản địa đa sắc màu.

Giá trị di sản và Chỉ dẫn địa lý chè Shan tuyết Tủa Chùa

Không chỉ mang lại sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao, quần thể chè cổ thụ tại Tủa Chùa còn là nguồn gen thực vật quý hiếm của Việt Nam và thế giới, được vinh danh bằng các danh hiệu di sản thiên nhiên và văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ cấp quốc gia.

Vinh danh quần thể Cây Di sản Việt Nam tại Sín Chải

Trước giá trị sinh học, lịch sử và văn hóa đặc biệt của rừng trà cổ thụ, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã chính thức công nhận 100 gốc chè cổ thụ tiêu biểu tại thôn Hấu Chua và thôn Sín Chải (thuộc xã Sín Chải) là quần thể Cây Di sản Việt Nam. Mỗi gốc trà cổ thụ trong quần thể di sản này đều được gắn biển định danh, lập hồ sơ khoa học theo dõi tuổi đời, chu vi gốc và tình trạng sinh trưởng dưới sự chung tay bảo vệ của chính quyền địa phương cùng cộng đồng cư dân bản địa.

Việc tôn vinh quần thể Cây Di sản Việt Nam đối với cây chè cổ thụ Sín Chải đã nâng tầm ý thức bảo tồn hệ sinh thái rừng trà tự nhiên. Đồng bào các dân tộc tại Sín Chải và xã vùng cao Sính Phình xem từng gốc trà cổ như báu vật của tổ tiên truyền lại, kiên quyết canh tác hoàn toàn hữu cơ, không sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật, từ đó giữ gìn vẹn nguyên nguồn gen trà Shan cổ thụ nguyên bản của núi rừng Tây Bắc.

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và thương hiệu quốc gia

Bước ngoặt quan trọng nâng tầm vị thế pháp lý cho chè Shan tuyết Tủa Chùa là sự kiện Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý "Tủa Chùa" cho hai dòng sản phẩm chủ lực là chè xanh Shan tuyết và trà Phổ nhĩ Shan tuyết. Văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý đã xác lập ranh giới vùng nguyên liệu chuẩn xác, đồng thời chuẩn hóa các chỉ tiêu cảm quan và hóa lý đặc trưng của trà cổ thụ vùng núi đá Điện Biên.

Cùng với các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia, thương hiệu trà cổ thụ Tủa Chùa ngày càng vươn xa trên bản đồ trà Việt. Trên hành trình số hóa và quảng bá hệ sinh thái di sản bản địa, chuyên trang Điện Biên NSSC tiếp tục đồng hành lưu trữ, giới thiệu những tư liệu bách khoa toàn diện về nguồn gốc, giá trị sinh thái và văn hóa trà vùng cao tới đông đảo độc giả.

Kết tinh từ sương gió ngàn năm trên miền đá dựng, chè Shan tuyết Tủa Chùa không chỉ là thức uống tao nhã mang đậm hơi thở đại ngàn mà còn là biểu tượng cho sức sống kiên cường và niềm tự hào di sản xanh của đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất