Bỏ qua đến nội dung

Sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng - Rừng Đại tướng dưới chân núi Pu Đồn

Ẩn mình dưới tán rừng cổ thụ nguyên sinh thuộc xã Mường Phăng, thành phố Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng là cơ quan đầu não quân sự tối cao làm nên thắng lợi mùa xuân năm 1954. Suốt 105 ngày đêm lịch sử từ cuối tháng 1 đến giữa tháng 5 năm 1954, căn cứ bí mật dưới chân núi Pu Đồn đã ghi dấu những quyết sách chiến lược xoay chuyển vận mệnh dân tộc.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh không gian núi rừng hùng vĩ bao bọc sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng tại tỉnh Điện Biên

Ẩn mình dưới tán rừng cổ thụ nguyên sinh thuộc xã Mường Phăng, thành phố Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng là cơ quan đầu não quân sự tối cao làm nên thắng lợi mùa xuân năm 1954. Suốt 105 ngày đêm lịch sử từ cuối tháng 1 đến giữa tháng 5 năm 1954, căn cứ bí mật dưới chân núi Pu Đồn đã ghi dấu những quyết sách chiến lược xoay chuyển vận mệnh dân tộc.

Vị thế địa quân sự của sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng

Sự lựa chọn thung lũng Mường Phăng làm nơi đặt cơ quan chỉ huy cuối cùng của chiến dịch phản ánh tư duy địa quân sự sắc bén của Bộ Chỉ huy Mặt trận. Giữa bối cảnh lòng chảo Mường Thanh bị giám sát gắt gao bởi không quân và pháo binh, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng hội tụ trọn vẹn các yếu tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa để bảo đảm bí mật tuyệt đối và điều hành tác chiến thông suốt.

Địa thế rừng nguyên sinh dưới chân núi Pu Đồn

Về tọa độ địa lý, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng tọa lạc tại khu rừng già dưới chân núi Pu Đồn thuộc xã Mường Phăng, nằm về phía đông của thành phố Điện Biên Phủ. Tính theo đường chim bay vượt dãy núi Tà Lèng, căn cứ chỉ cách trung tâm tập đoàn cứ điểm tại cánh đồng Mường Thanh khoảng 10 km; còn theo tuyến đường bộ men sườn núi quanh khu vực hồ Pá Khoang, quãng đường dài khoảng 35 đến 40 km. Khoảng cách này vừa đủ gần để nắm bắt tức thời nhịp độ giao tranh ngoài tiền tuyến, lại vừa đủ hiểm trở để vô hiệu hóa tầm bắn của pháo binh tầm xa đối phương.

Thung lũng Mường Phăng được kiến tạo như một pháo đài tự nhiên nhiều lớp với các dãy núi cao từ 800 đến hơn 1.000 mét bao bọc xung quanh. Tâm điểm của khu căn cứ là đỉnh núi Pu Đồn cao 1.068 mét so với mực nước biển. Từ đỉnh cao này, vào những ngày trời quang mây tạnh, ống nhòm trinh sát của Bộ Chỉ huy có thể quan sát toàn cảnh thung lũng Mường Thanh, sông Nậm Rốm, sân bay trung tâm cùng hệ thống đồi cứ điểm phía đông như di tích Đồi A1, đồi C1, đồi D1, cứ điểm Him Lam Điện Biên và đồi Độc Lập Điện Biên. Dưới chân núi là rừng kín thường xanh nhiều tầng tán cổ thụ cao từ 25 đến 35 mét che khuất hoàn toàn các lán trại dọc hai bờ suối Mường Phăng.

Hành trình di chuyển đại bản doanh về Mường Phăng

Trước khi định vị lâu dài tại rừng Mường Phăng, cơ quan chỉ huy của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 đã cơ động qua các địa điểm tiền trạm theo từng bước chuẩn bị chiến trường. Địa điểm đầu tiên từ ngày 06 tháng 12 năm 1953 đến ngày 17 tháng 01 năm 1954 đặt tại hang Thẩm Púa thuộc huyện Tuần Giáo — nơi tiếp giáp trục đường vận tải vượt qua đèo Pha Đin để chỉ đạo tập kết hậu cần và phối hợp với chiến dịch giải phóng Lai Châu tháng 12 năm 1953.

Khi các đại đoàn chủ lực tiến vào bao vây lòng chảo và thực hiện kỳ tích kéo pháo vào kéo pháo ra tại Điện Biên Phủ, từ ngày 18 tháng 01 đến ngày 30 tháng 01 năm 1954, Sở chỉ huy chuyển về bản Huổi He thuộc xã Nà Tấu. Chính tại rừng Huổi He ngày 26 tháng 01 năm 1954, Tổng Tư lệnh kiêm Bí thư Đảng ủy Mặt trận Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đưa ra quyết định lịch sử chuyển phương châm tác chiến từ "Đánh nhanh, giải quyết nhanh" sang "Đánh chắc, tiến chắc" theo đúng lời căn dặn "Chắc thắng mới đánh, không chắc thắng không đánh" của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 31 tháng 01 năm 1954, Bộ Chỉ huy chính thức chuyển về dưới chân núi Pu Đồn thuộc xã Mường Phăng, biến sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng thành đại bản doanh suốt 105 ngày đêm lịch sử cho tới ngày 15 tháng 05 năm 1954.

Toàn cảnh không gian núi rừng hùng vĩ bao bọc sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng tại tỉnh Điện Biên
Toàn cảnh không gian núi rừng hùng vĩ bao bọc sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng tại tỉnh Điện Biên

Hình 1 - Cảnh quan núi rừng trùng điệp bao quanh khu vực căn cứ lịch sử tại xã Mường Phăng, thành phố Điện Biên Phủ.

Quy hoạch công sự tại sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng

Quần thể kiến trúc quân sự tại sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng là một kiệt tác của nghệ thuật công binh dã chiến Việt Nam trong cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc. Trải dài dọc theo con suối nhỏ dưới chân núi Pu Đồn trên diện tích rừng nguyên sinh rộng hơn 90 héc-ta, gần 40 hạng mục công trình lớn nhỏ được quy hoạch thành một chỉnh thể liên hoàn giữa lán trại truyền thống và đường hầm xuyên núi đá.

Cụm lán làm việc và đường hầm xuyên lòng núi

Trái tim của quần thể di tích là cụm công trình chỉ huy trung tâm bên bờ suối Mường Phăng, bao gồm lán làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, lán của Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái, hầm xuyên núi 69 mét và khu làm việc của Đoàn cố vấn quân sự. Lán làm việc của Đại tướng được dựng sát chân sườn núi với diện tích 18 mét vuông (dài 6 mét, rộng 3 mét), sử dụng gỗ rừng, tre, nứa và lợp lá gồi. Ngăn ngoài rộng 12 mét vuông đặt bàn tre trải bản đồ tác chiến và máy điện thoại dã chiến; ngăn trong rộng 6 mét vuông là nơi nghỉ ngơi giản dị của vị Tổng Tư lệnh.

Ngay sát vách sau lán làm việc của Đại tướng là cửa vào hầm xuyên núi 69 mét (tổng chiều dài tính cả hai đoạn giao thông hào nối vào cửa hầm là 96 mét). Đường hầm được công binh đào đục thủ công xuyên qua lớp đất đá cứng dưới chân núi Pu Đồn, cao từ 1,7 đến 1,9 mét và rộng từ 1,5 đến 2 mét; hai đầu cửa hầm có hào giao thông lát gỗ tròn đắp đất dày từ 2 đến 3 mét chống bom tạ. Bên trong lòng hầm có ngách nhỏ đặt bàn làm việc dự phòng kèm máy điện thoại dã chiến, thông trực tiếp sang lán của Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái. Dọc bờ suối còn có Nhà hội trường tác chiến rộng gần 100 mét vuông cùng lán của Chủ nhiệm Chính trị Lê Liêm, Chủ nhiệm Cung cấp Đặng Kim Giang, Ban Tác chiến và hầm tổng đài điện thoại trực máy 24/24 giờ.

Hạng mục di tích cốt lõiVị trí trong quần thể Mường PhăngQuy mô kiến trúc và chức năng lịch sử năm 1954
Trạm gác tiền tiêuVòng ngoài cùng lối vào rừngDựng bằng tre nứa bên suối, kiểm soát an ninh và bảo vệ vòng ngoài cho cơ quan đầu não
Lán làm việc của Đại tướngTrung tâm căn cứ bên bờ suốiRộng 18 m² bằng gỗ tre lợp lá gồi, nơi Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp trực tiếp chỉ huy chiến dịch
Hầm xuyên núi 69 métĐào xuyên lòng sườn núi Pu ĐồnDài 69 m (cả hào dẫn 96 m), rộng 2 m, cao 1,9 m; nối lán Đại tướng với lán Tham mưu trưởng
Lán Tham mưu trưởng Hoàng Văn TháiĐầu phía tây nam hầm xuyên núiRộng 18 m² chia hai ngăn, nơi xây dựng kế hoạch tác chiến và điều phối các đại đoàn chủ lực
Nhà hội trường và phòng tác chiếnKhu đất phẳng trung tâm rừngRộng gần 100 m², nơi họp Đảng ủy Mặt trận, giao ban tác chiến và tổng kết từng đợt tiến công
Hầm tổng đài thông tin liên lạcSườn đồi cạnh Ban Thông tinHầm chữ A chìm dưới đất có nắp gỗ dày, duy trì mạch máu liên lạc điện thoại và vô tuyến điện
Hệ thống bếp Hoàng CầmKhu hậu cần dưới tán cây rậmBếp dã chiến có hệ thống rãnh tản khói ngầm dưới đất, giúp nấu ăn ban ngày không lộ khói
Đài quan sát Pu ĐồnTrên đỉnh núi Pu Đồn cao 1.068 mChòi quan sát trên cây cổ thụ giúp bao quát toàn bộ thung lũng Mường Thanh và các đồi cứ điểm

Đài quan sát trên đỉnh cao và bếp Hoàng Cầm

Hai hạng mục thể hiện rõ nét trí tuệ quân sự sáng tạo tại sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng là đài quan sát Pu Đồn và hệ thống bếp Hoàng Cầm. Từ khu lán trung tâm, đường mòn dốc dài hơn 1,8 km dẫn thẳng lên đỉnh núi Pu Đồn cao 1.068 mét, nơi các chiến sĩ trinh sát chọn năm cây cổ thụ mọc chụm vào nhau để bắc sàn gỗ làm chòi quan sát trên cao. Từ đài quan sát Pu Đồn, tổ trinh sát theo dõi từng đợt thả dù tiếp tế, từng chuyến máy bay tại sân bay Mường Thanh cũng như ánh chớp đạn pháo tại các cứ điểm phía đông, báo cáo tức khắc qua điện thoại xuống Bộ Chỉ huy.

Ở khu vực hậu cần dưới chân núi, giải pháp kỹ thuật giúp hàng trăm cán bộ, chiến sĩ nấu cơm, đun nước suốt ngày đêm giữa rừng già mà không để lộ làn khói nào lên bầu trời chính là bếp Hoàng Cầm — sáng kiến của chiến sĩ nuôi quân Hoàng Cầm thuộc Đội điều trị 8, Sư đoàn 308. Cấu trúc của bếp Hoàng Cầm gồm bầu bếp đào sâu xuống lòng đất từ 40 đến 60 cm, nối thông với 3 đến 5 đường rãnh thoát khói đào tỏa ra như hình gân lá cây, phía trên phủ cành cây tươi và lớp đất ẩm dày 6 đến 8 cm. Khi đun bếp, khói nóng đi qua các rãnh ngầm và lớp đất ẩm bị làm nguội và lọc sạch muội than, khi thoát lên mặt đất chỉ còn là làn hơi mỏng nhẹ tan biến như sương mù rừng già.

Cảnh quan rừng nguyên sinh và con đường lịch sử dẫn vào sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng
Cảnh quan rừng nguyên sinh và con đường lịch sử dẫn vào sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng

Hình 2 - Không gian sinh thái rừng nguyên sinh che chở các hạng mục di tích dưới chân núi Pu Đồn.

Những quyết sách lịch sử tại sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng

Trong suốt 105 ngày đêm lịch sử từ ngày 31 tháng 01 đến ngày 15 tháng 05 năm 1954, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng chính là bộ não điều khiển toàn bộ chiến dịch giải phóng Điện Biên. Từ căn lán tre nứa rộng 18 mét vuông bên suối nhỏ, những chỉ thị tác chiến sắc bén đã liên tục được truyền đi, dẫn dắt các đại đoàn chủ lực bóc gỡ từng trung tâm đề kháng kiên cố nhất.

Bản lĩnh chỉ đạo trong 105 ngày đêm khói lửa

Ngay sau khi ổn định nơi làm việc tại Mường Phăng vào dịp Tết Giáp Ngọ 1954, dưới sự chủ trì của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đảng ủy Mặt trận đã hoàn thiện kế hoạch thực hiện phương châm "Đánh chắc, tiến chắc": bao vây chia cắt tập đoàn cứ điểm, xây dựng trận địa pháo trong lòng núi, đào hàng trăm ki-lô-mét giao thông hào siết chặt vòng vây và tiêu diệt từng cụm cứ điểm độc lập. Đầu tháng 3 năm 1954, từ căn cứ Mường Phăng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã ban hành Lệnh động viên toàn quân mở màn Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Đúng 17 giờ ngày 13 tháng 03 năm 1954, lệnh nổ súng truyền từ tổng đài Mường Phăng ra tiền tuyến đã mở đầu trận mở màn cứ điểm Him Lam ngày 13/3/1954. Với tấm gương hy sinh lấp lỗ châu mai bất tử của anh hùng Phan Đình Giót, quân ta xóa sổ cụm cứ điểm Him Lam, đập tan đồi Độc Lập và bức hàng Bản Kéo trong Đợt 1 (13/3 – 17/3/1954). Bước sang Đợt 2 (30/3 – 26/4/1954), tại Nhà hội trường tác chiến dưới chân núi Pu Đồn, Đảng ủy Mặt trận đã phát động chiến thuật "vây lấn, bắn tỉa, đoạt dù tiếp tế, đào hầm ngầm đặt khối bộc phá ngàn cân" tại Đồi A1.

Thời khắc phát lệnh tổng công kích ngày 7 tháng 5

Đầu tháng 5 năm 1954, Đợt 3 của chiến dịch bắt đầu từ đêm 01 tháng 05. Từ đài quan sát Pu Đồn và các trạm trinh sát tiền phương, tin tức báo về sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng cho thấy hệ thống phòng ngự của đối phương rơi vào rối loạn sau khi khối bộc phá gần 1.000 kg trong lòng Đồi A1 phát nổ đêm 06 tháng 05 năm 1954. Trưa ngày 07 tháng 05 năm 1954, tại lán làm việc của Đại tướng, sau khi nghe báo cáo quân Pháp ném vũ khí xuống sông Nậm Rốm và xuất hiện cờ trắng tại một số vị trí, đúng 15 giờ chiều ngày 07 tháng 05 năm 1954, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã hạ lệnh lịch sử mở cuộc tổng công kích trên toàn mặt trận, đánh thẳng vào khu trung tâm Mường Thanh.

Chấp hành mệnh lệnh từ Mường Phăng, các cánh quân của ta đồng loạt vượt qua cầu Mường Thanh tiến vào sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm. Đúng 17 giờ 30 phút ngày 07 tháng 05 năm 1954, tổ xung kích do Đại đội trưởng Tạ Quốc Luật chỉ huy đã đánh chiếm hầm Đờ Cát Điện Biên, bắt sống tướng De Castries cùng toàn bộ Bộ tham mưu và phất cao lá cờ "Quyết chiến - Quyết thắng", khép lại sứ mệnh vẻ vang của đại bản doanh làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu".

Giá trị bảo tồn di sản sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng

Trải qua hơn bảy thập kỷ kể từ mùa xuân lịch sử năm 1954, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng ngày nay là điểm di tích thành phần trọng yếu thuộc quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt di tích Chiến trường Điện Biên Phủ. Không chỉ lưu giữ nguyên vẹn hệ thống hầm hào, lán trại gắn liền với trí tuệ quân sự Việt Nam, khu di tích còn là biểu tượng sinh động của tình đoàn kết quân dân keo sơn nơi đại ngàn Tây Bắc.

Công tác gìn giữ rừng Đại tướng và di tích gốc

Với lòng kính trọng dành cho vị Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam, ngay từ sau năm 1954, đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú tại xã Mường Phăng đã trìu mến gọi khu rừng dưới chân núi Pu Đồn là rừng Đại tướng, gọi con suối chảy qua các lán trại là suối Đại tướng. Hương ước của các bản làng quy định nghiêm ngặt không ai được chặt phá cây rừng hay săn bắt chim thú xâm phạm vào ranh giới rừng Đại tướng, giúp hơn 90 héc-ta rừng cổ thụ giữ nguyên trạng đúng như năm 1954. Công tác bảo tồn di sản tại khu di tích hiện nay tập trung vào bốn định hướng trọng tâm sau đây.

  • Bảo tồn nguyên trạng hệ thống hầm ngầm và công sự gốc: Giữ gìn cấu trúc đá tự nhiên, gia cố an toàn và lắp đặt hệ thống chiếu sáng bên trong hầm xuyên núi 69 mét, hầm tổng đài thông tin và các đoạn giao thông hào chữ A.
  • Phục dựng định kỳ hệ thống lán trại bằng vật liệu bản địa: Toàn bộ lán làm việc của Đại tướng, lán Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái, Nhà hội trường tác chiến và bếp Hoàng Cầm đều được bảo dưỡng bằng gỗ, tre, nứa, lá gồi tự nhiên theo nguyên mẫu năm 1954.
  • Quy hoạch không gian tưởng niệm và trưng bày hiện vật: Xây dựng Nhà đón tiếp, Bia tưởng niệm chiến thắng và Khu trưng bày hiện vật lịch sử tại cửa rừng kết nối đồng bộ với Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.
  • Phát triển hành lang sinh thái lịch sử Pá Khoang - Mường Phăng: Kết nối không gian rừng nguyên sinh Pu Đồn với thắng cảnh hồ Pá Khoang, vườn hoa anh đào và các bản văn hóa truyền thống của người Thái tại thung lũng Mường Phăng.

Nặng nghĩa tình quân dân nơi thung lũng Mường Phăng

Giá trị nhân văn của sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng còn tỏa sáng qua câu chuyện nghĩa tình quân dân thắm thiết giữa Bộ Chỉ huy Chiến dịch với đồng bào địa phương. Suốt những tháng ngày đóng quân dưới chân núi Pu Đồn, nhân dân xã Mường Phăng cùng những người con ưu tú như anh hùng Lò Văn Bường đã hết lòng đùm bọc, giữ bí mật tuyệt đối, dẫn đường trinh sát và đóng góp hàng chục tấn lương thực nuôi quân. Những hạt gạo Điện Biên dẻo thơm, những nắm xôi nếp nương Điện Biên, rau rừng và măng tươi của dân bản đã tiếp thêm sức mạnh cho các cán bộ, chiến sĩ làm việc ngày đêm bên bàn tác chiến.

Tháng 4 năm 2004, khi trở lại thăm rừng Đại tướng nhân kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở tuổi 93 đã xúc động căn dặn đồng bào giữ rừng xanh và xây dựng quê hương Mường Phăng ấm no, giàu đẹp. Ngày nay, mỗi độ tháng Ba âm lịch khi hoa ban bung nở hòa nhịp cùng lễ hội Hoa Ban Điện Biên, thung lũng Mường Phăng lại đón hàng vạn bước chân hành hương về nguồn trong niềm tri ân sâu sắc.

Trải qua dòng chảy thời gian, sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng mãi là biểu tượng trường tồn của nghệ thuật quân sự chiến tranh nhân dân và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam giữa đại ngàn Tây Bắc. Để tra cứu toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa về các di tích lịch sử, danh nhân, lễ hội truyền thống và thắng cảnh bản địa, độc giả có thể truy cập chuyên trang Điện Biên NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất