Hầm Đờ Cát Điện Biên - Chứng tích lịch sử giữa cánh đồng Mường Thanh
NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Tọa lạc ngay tại trung tâm cánh đồng Mường Thanh thuộc phường Thanh Trường, thành phố Điện Biên Phủ, hầm Đờ Cát Điện Biên là một trong những điểm di tích thành phần quan trọng bậc nhất của quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Công trình từng là cơ quan đầu não của tướng Christian de Castries cùng bộ tham mưu tập đoàn cứ điểm, nơi ghi dấu khoảnh khắc lá cờ Quyết chiến Quyết thắng tung bay vào chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954.
Vị trí trung tâm và bối cảnh dựng hầm Đờ Cát Điện Biên
Sự ra đời và cấu trúc không gian của hầm Đờ Cát Điện Biên phản ánh trực tiếp tư duy bố phòng quân sự của bộ chỉ huy Pháp khi thiết lập căn cứ lục quân – không quân lớn nhất Đông Dương tại thung lũng Mường Thanh. Vị trí đặt hầm được tính toán kỹ lưỡng nhằm bảo đảm sự chỉ huy thông suốt tới mọi phân khu trên chiến trường.
Tọa độ đầu não giữa lòng cánh đồng Mường Thanh
Về mặt vị trí địa lý, hầm Đờ Cát Điện Biên nằm ở khu vực bằng phẳng giữa trung tâm cánh đồng Mường Thanh, phía bờ tây dòng sông Nậm Rốm, cách nhịp cầu Mường Thanh lịch sử khoảng ba trăm mét về hướng tây và cách di tích Đồi A1 cùng chuỗi cao điểm phía đông khoảng hơn năm trăm mét đường chim bay. Bao quanh hầm là trung tâm đề kháng Mường Thanh với hàng rào dây thép gai, bãi mìn, trận địa pháo, xe tăng M24 Chaffee và sân bay Mường Thanh ở phía bắc.
Nhờ nằm ở tâm điểm hình học của lòng chảo, từ vị trí hầm Đờ Cát Điện Biên, cơ quan chỉ huy của Pháp có thể dễ dàng liên lạc vô tuyến điện và điều phối hỏa lực chi viện cho cả Phân khu Bắc gồm cứ điểm Him Lam Điện Biên, đồi Độc Lập Điện Biên lẫn Phân khu Nam Hồng Cúm cách đó năm ki-lô-mét. Xét trong thế đối sánh không gian quân sự toàn mặt trận, nếu như sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng của Quân đội nhân dân Việt Nam ẩn mình bí mật dưới tán rừng già núi Pu Đồn, thì sở chỉ huy của tướng De Castries lại đặt ngay giữa lòng chảo trống trải dưới sự che chắn của các cụm cứ điểm ngoại vi.
Nơi làm việc của tướng Christian de Castries
Sau khi quân đội Pháp nhảy dù chiếm đóng thung lũng Điện Biên Phủ vào ngày 20 tháng 11 năm 1953, Đại tá (sau được thăng hàm Chuẩn tướng ngay tại mặt trận vào tháng 4 năm 1954) tướng Christian de Castries đã được Tổng chỉ huy Henri Navarre bổ nhiệm làm Chỉ huy trưởng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ vào ngày 8 tháng 12 năm 1953. Xuất thân từ một dòng họ quý tộc có truyền thống binh nghiệp lâu đời tại Pháp và từng theo học trường kỵ binh thiết giáp Saumur, tướng Christian de Castries được giao nhiệm vụ tổ chức hệ thống phòng ngự liên hoàn gồm 49 cứ điểm nhằm thu hút và tiêu diệt bộ đội chủ lực Việt Nam trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho bản thân chỉ huy trưởng và cơ quan bộ tham mưu tập đoàn cứ điểm trước uy lực pháo binh của Quân đội nhân dân Việt Nam đặt trên các sườn núi bao quanh, công binh Pháp đã xây dựng công trình hầm Đờ Cát Điện Biên vô cùng kiên cố dưới lòng đất. Trong suốt những tháng ngày diễn ra chiến dịch từ trung tuần tháng 3 đến đầu tháng 5 năm 1954, căn hầm ngầm này là nơi tiếp nhận mọi báo cáo tình hình chiến sự từ các cứ điểm, phát đi các mệnh lệnh phản kích, điều động máy bay thả dù tiếp tế và điện đàm trực tiếp với bộ chỉ huy Pháp tại Hà Nội cũng như Sài Gòn.
Hình 1: Cấu trúc vòm sắt và hệ thống bao cát bảo vệ phía trên hầm chỉ huy tướng De Castries.
Kiến trúc công sự kiên cố của hầm Đờ Cát Điện Biên
Xét dưới góc độ kỹ thuật công binh dã chiến thế kỷ XX, hầm Đờ Cát Điện Biên là công trình hầm ngầm chỉ huy có kết cấu chịu lực kiên cố nhất trong toàn bộ tập đoàn cứ điểm. Mọi vật liệu chế tạo căn hầm đều được vận chuyển bằng máy bay vận tải từ Hà Nội, Hải Phòng lên sân bay Mường Thanh để lắp ghép theo tiêu chuẩn công sự phòng thủ hạng nặng.
Vòm sắt lượn sóng kết hợp bao cát và gỗ ván
Công trình hầm Đờ Cát Điện Biên được thiết kế theo dạng hầm nửa chìm nửa nổi đào sâu xuống nền đất phù sa cổ của cánh đồng Mường Thanh với chiều dài tổng thể 20 mét và chiều rộng 8 mét. Khung chịu lực chính của căn hầm được lắp ghép từ những tấm cấu trúc vòm sắt lượn sóng bằng thép dày uốn cong hình bán nguyệt liên kết chặt chẽ với nhau bằng hệ thống bu-lông chịu lực cỡ lớn. Phía trên lớp vòm thép lượn sóng là các lớp ván gỗ sến, gỗ lim dày ghép khít, tiếp tục được phủ lên trên một lớp đất nện và hàng nghìn bao cát xếp chồng dày từ một phẩy năm đến hai mét nhằm triệt tiêu sức công phá trực tiếp của đạn đại bác 105mm và súng cối.
Dọc theo hai đầu lối lên xuống ở hướng đông và hướng tây của hầm Đờ Cát Điện Biên là hệ thống hào giao thông có mái che bằng hành lang sắt chống mảnh pháo dài hàng chục mét. Khung hành lang này được dựng bằng các cọc sắt chữ U, lợp tôn sắt uốn vòm và đắp bao cát hai bên vách hào, giúp các sĩ quan trong bộ tham mưu tập đoàn cứ điểm có thể di chuyển qua lại giữa hầm chỉ huy trung tâm với các hầm thông tin, hầm điện đài, hầm quân y và sở chỉ huy pháo binh lân cận mà không phải lộ mình trên mặt đất dưới làn đạn pháo kích của bộ đội Việt Nam.
| Hạng mục cấu trúc hầm | Kích thước và vật liệu kỹ thuật | Chức năng sử dụng trong chiến dịch 1954 | Hiện trạng bảo tồn tại di tích hiện nay |
|---|---|---|---|
| Khung vỏ hầm chính | Dài 20m, rộng 8m, ghép bằng vòm sắt lượn sóng, gỗ ván và bao cát | Kết cấu chịu lực chống đạn pháo 105mm bảo vệ an toàn cho cơ quan chỉ huy | Bảo tồn nguyên vẹn khung vòm thép nguyên bản và phục hồi lớp bao cát phía trên |
| Bốn gian phòng ngầm | Chia 4 ngăn thông nhau qua vách ngăn sắt, nền lát ván gỗ | Nơi ở, làm việc của tướng De Castries và bộ phận thông tin, tác chiến | Giữ nguyên bố cục 4 gian cùng bàn ghế sắt, tủ hồ sơ và máy thông tin vô tuyến |
| Hành lang sắt hai đầu | Hào giao thông khung sắt lợp mái tôn thép chống mảnh đạn | Lối cơ động an toàn kết nối hầm chỉ huy với mạng lưới hào xung quanh | Bảo tồn nguyên trạng hệ thống khung sắt chữ U và vòm chắn mảnh pháo hai đầu hầm |
| Cụm xe tăng và pháo bảo vệ | Xe tăng M24 Chaffee và pháo 155mm bố trí quanh khu vực hầm | Hỏa lực cơ động trực tiếp bảo vệ cơ quan đầu não phân khu trung tâm | Trưng bày hiện vật gốc xe tăng và đại bác ngoài trời trong khuôn viên di tích |
Bố cục bốn gian phòng ngầm và hào giao thông
Không gian bên trong lòng hầm Đờ Cát Điện Biên được ngăn cách thành bốn gian phòng làm việc ngầm nối thông liên hoàn với nhau dọc theo trục chiều dài 20 mét thông qua các khung cửa vòm bằng thép. Gian phòng rộng nhất ở đầu phía tây là phòng làm việc và nghỉ ngơi trực tiếp của tướng Christian de Castries, nơi đặt bàn làm việc bằng sắt, ghế ngồi, giường cá nhân, tủ đựng tài liệu mật và tấm bản đồ tác chiến toàn cảnh mặt trận Điện Biên Phủ. Các gian phòng kế tiếp lần lượt được bố trí làm nơi làm việc của các sĩ quan tham mưu tác chiến, bộ phận nhân viên mật mã và trung tâm tổng đài điện thoại, máy thu phát vô tuyến điện công suất lớn.
Nền của bốn gian phòng làm việc ngầm trong hầm Đờ Cát Điện Biên được lát sàn gỗ chống ngập và trang bị hệ thống điện chiếu sáng, thông gió dã chiến. Hiện nay, bên trong lòng hầm vẫn lưu giữ nhiều hiện vật khung bàn ghế sắt, tủ sắt đựng hồ sơ và thiết bị thông tin liên lạc gốc, phản ánh chân thực không gian làm việc ngột ngạt của bộ chỉ huy Pháp trong những ngày cuối cùng bị vây hãm.
- Kích thước quy chuẩn của căn hầm: Chiều dài 20 mét, chiều rộng 8 mét, chia thành bốn gian phòng làm việc ngầm liên hoàn dưới mặt đất.
- Kết cấu mái chắn chịu lực đa lớp: Sử dụng cấu trúc vòm sắt lượn sóng bằng thép dày kết hợp ván gỗ cứng và lớp bao cát xếp dày phía trên.
- Hệ thống lối ra vào an toàn: Hai đầu đông – tây trang bị hành lang sắt chống mảnh pháo nối liền với mạng lưới giao thông hào của khu trung tâm.
- Tuyến phòng vệ ngoại vi: Bao bọc xung quanh hầm là hàng rào dây thép gai nhiều lớp, bãi mìn cùng các ụ xe tăng M24 Chaffee và trận địa pháo.
Hình 2: Kết cấu vòm thép lượn sóng và bàn làm việc bên trong lòng hầm chỉ huy De Castries.
Thời khắc lịch sử chiều tháng Năm tại hầm Đờ Cát Điện Biên
Trong tiến trình lịch sử dân tộc, hầm Đờ Cát Điện Biên gắn liền trực tiếp với hình ảnh biểu tượng chói lọi nhất kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Chính tại căn hầm này vào chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954, bộ chỉ huy tối cao của tập đoàn cứ điểm đã phải hạ vũ khí đầu hàng vô điều kiện trước Quân đội nhân dân Việt Nam.
Vòng vây siết chặt cơ quan tham mưu cứ điểm
Kể từ sau trận mở màn cứ điểm Him Lam ngày 13/3/1954 gắn với sự hy sinh anh dũng của anh hùng Phan Đình Giót và chiến thắng tại đồi Độc Lập gắn với tên tuổi anh hùng Trần Can, vòng vây giao thông hào của bộ đội Việt Nam ngày càng siết chặt vào phân khu trung tâm Mường Thanh. Dưới sự chỉ đạo chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự chỉ huy trực tiếp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, các trận địa pháo binh và hỏa lực phòng không của ta sau kỳ tích kéo pháo vào kéo pháo ra tại Điện Biên Phủ của những tấm gương như anh hùng Tô Vĩnh Diện đã khống chế hoàn toàn bầu trời và mặt đất quanh khu vực hầm chỉ huy.
Sang đến đầu tháng 5 năm 1954, khi diện tích chiếm đóng của tập đoàn cứ điểm bị thu hẹp chỉ còn hơn một ki-lô-mét vuông quanh hai bờ sông Nậm Rốm, mọi hoạt động tiếp tế đường không đều bị tê liệt và khu vực hầm Đờ Cát Điện Biên liên tục nằm dưới tầm đạn pháo bắn thẳng. Đêm ngày 6 tháng 5 năm 1954, sau khi khối bộc phá gần một tấn phát nổ làm sập hệ thống phòng ngự trên Đồi A1 và các cứ điểm C2, 506 lần lượt bị tiêu diệt, cánh cửa phía đông bảo vệ sở chỉ huy Mường Thanh hoàn toàn tan vỡ. Sáng và trưa ngày 7 tháng 5 năm 1954, nhận thấy tình thế tuyệt vọng của đối phương, Bộ chỉ huy chiến dịch đã phát lệnh tổng công kích trên toàn mặt trận đánh thẳng vào sào huyệt cuối cùng.
Tổ xung kích cắm cờ trên nóc hầm chỉ huy
Đầu giờ chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954, các cánh quân của Đại đoàn 312, Đại đoàn 308 và Đại đoàn 316 từ nhiều hướng đồng loạt vượt qua cầu sắt Mường Thanh và các chiến hào tiến thẳng vào khu trung tâm chỉ huy. Đi đầu mũi thọc sâu của Trung đoàn 209 (Đại đoàn 312) là Đại đội 360 do đại đội trưởng Tạ Quốc Luật trực tiếp chỉ huy cùng bốn chiến sĩ trong tổ xung kích gồm Hoàng Đăng Vinh, Bùi Văn Nhỏ, Đào Văn Hiếu và Nguyễn Văn Minh. Vượt qua các ổ đề kháng cuối cùng và hàng rào dây thép gai quanh sở chỉ huy, tổ chiến đấu đã nhanh chóng áp sát hai đầu lối vào hầm Đờ Cát Điện Biên và dùng lựu đạn, tiểu liên khống chế toàn bộ khu vực hầm ngầm.
Trước sức tiến công áp đảo và lời gọi hàng đanh thép của đại đội trưởng Tạ Quốc Luật cùng các chiến sĩ xung kích, đúng 17 giờ 30 phút chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954, tướng Christian de Castries cùng toàn bộ hơn hai mươi sĩ quan cao cấp trong bộ tham mưu tập đoàn cứ điểm đã bước ra khỏi cửa hầm giơ tay xin hàng. Ngay giây phút lịch sử ấy, trên nóc vòm sắt phủ bao cát của hầm Đờ Cát Điện Biên, các chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam đã phất cao lá cờ Quyết chiến Quyết thắng của Chủ tịch Hồ Chí Minh trao tặng, báo hiệu chiến thắng Điện Biên Phủ hoàn toàn thắng lợi sau 56 ngày đêm chiến đấu kiên cường.
Giá trị di sản trường tồn của hầm Đờ Cát Điện Biên
Trải qua hơn bảy thập kỷ biến thiên của lịch sử, hầm Đờ Cát Điện Biên vẫn được gìn giữ cẩn trọng giữa trung tâm thành phố Điện Biên Phủ như một chứng tích vật chất vô giá. Không gian di tích vừa mang giá trị khảo cổ quân sự đặc sắc, vừa truyền tải thông điệp nhân văn sâu sắc về hòa bình và sự hòa giải lịch sử.
Bảo tồn nguyên trạng công trình giữa lòng di tích
Là một mắt xích trọng tâm trong tổng thể 45 điểm di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, công trình hầm Đờ Cát Điện Biên luôn nhận được sự quan tâm đầu tư tu bổ, tôn tạo khoa học từ Nhà nước và tỉnh Điện Biên. Toàn bộ phần khung cốt lõi bằng cấu trúc vòm sắt lượn sóng, hệ thống vách ngăn bốn gian phòng ngầm, bàn ghế sắt làm việc và hai đoạn hành lang sắt chống mảnh pháo đều được xử lý bảo quản chống oxy hóa định kỳ. Phía trên mái hầm, lớp bao cát bảo vệ và hệ thống hàng rào dây thép gai xung quanh được phục hồi định kỳ theo đúng tư liệu ảnh chụp lịch sử năm 1954 nhằm giữ nguyên diện mạo chân thực nhất của công trình.
Xung quanh khu vực hầm Đờ Cát Điện Biên trong bán kính hơn một ki-lô-mét là mạng lưới các công trình văn hóa, lịch sử tiêu biểu như Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ trên đỉnh đồi D1 (nơi khắc họa chính hình ảnh ba chiến sĩ đứng trên nóc hầm De Castries), Đền thờ liệt sĩ tại Chiến trường Điện Biên Phủ trên đồi F, Nghĩa trang liệt sĩ Quốc gia A1 và Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Đặc biệt, hình ảnh tổ xung kích phất cao lá cờ Quyết chiến Quyết thắng trên nóc căn hầm này cũng là phân cảnh cao trào xúc động nhất được tái hiện trong bức tranh Panorama Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Điểm hẹn lịch sử và thông điệp hòa bình hữu nghị
Không chỉ ghi dấu chiến công của các đơn vị chủ lực và những tấm gương anh hùng như Bế Văn Đàn hay sự đóng góp của đồng bào các dân tộc Tây Bắc tiêu biểu như Lò Văn Hặc, hầm Đờ Cát Điện Biên còn phản ánh chính sách nhân đạo, khoan hồng và truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam đối với tù binh sau chiến tranh. Ngay sau khi bắt sống tướng De Castries và bộ tham mưu vào chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954, Quân đội nhân dân Việt Nam đã đối xử tôn trọng danh dự, bảo đảm an toàn tính mạng và chăm sóc y tế chu đáo cho toàn bộ sĩ quan, binh sĩ đối phương trước khi trao trả về nước sau Hiệp định Genève.
Ngày nay, giữa không gian thanh bình của vùng đất Mường Thanh trù phú với hương thơm của hạt gạo Điện Biên và sắc trắng tinh khôi mỗi mùa lễ hội Hoa Ban Điện Biên, căn hầm chỉ huy năm xưa đã trở thành địa chỉ giáo dục lịch sử sống động và điểm gặp gỡ hữu nghị quốc tế. Nhiều đoàn khách ngoại giao, cựu chiến binh và du khách nước ngoài khi bước xuống những bậc thang dẫn vào lòng hầm đều bày tỏ sự ngưỡng mộ trước tầm vóc lịch sử của dân tộc Việt Nam cũng như tinh thần khép lại quá khứ, cùng nhau hợp tác xây dựng một thế giới hòa bình, ổn định.
Ngắm nhìn vòm sắt rêu phong của căn hầm chỉ huy nằm lặng lẽ giữa thung lũng xanh tươi bên bờ sông Nậm Rốm, mỗi người càng thấu hiểu sâu sắc giá trị của độc lập, tự do và hòa bình mà các thế hệ cha anh đã dày công vun đắp. Để tiếp tục tra cứu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về quần thể di tích lịch sử, danh nhân và bản sắc văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin Điện Biên NSSC nhằm khám phá trọn vẹn chiều sâu di sản Tây Bắc. Vượt qua hơn bảy thập kỷ lịch sử, hầm Đờ Cát Điện Biên mãi là chứng tích lịch sử sống động nhắc nhở hậu thế về bản lĩnh quật cường và khát vọng hòa bình trường tồn của dân tộc Việt Nam.
NSSC Điện Biên
dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Điện Biên.
Bài liên quan
Cực Tây A Pa Chải - Cột mốc thiêng liêng trên đỉnh Khoan La San
Cực Tây A Pa Chải trên đỉnh núi Khoan La San thuộc xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé là cột mốc ngã ba biên giới thiêng liêng của Tổ quốc giữa đại ngàn Tây Bắc.
Ẩm thực Điện Biên: hương vị đặc trưng vùng Tây Bắc
Khám phá ẩm thực Điện Biên qua các món ăn tiêu biểu của đồng bào Tây Bắc như xôi nếp nương, thịt gác bếp, cá nướng pa pỉnh tộp.
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nông sản Điện Biên trong 5 bước
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nông sản Điện Biên trong 5 bước, từ chọn sản phẩm, chuẩn hóa chất lượng đến xây thương hiệu và bán hàng.



