Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội thành Bản Phủ - Hào khí Hoàng Công Chất nơi đất Mường Thanh

Được tổ chức trang trọng từ ngày 23 đến ngày 25 tháng 2 âm lịch hằng năm tại xã Noong Hẹt, lễ hội thành Bản Phủ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh chiến công bảo vệ vùng biên cương Tây Bắc của nghĩa quân thế kỷ XVIII.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Không gian lễ dâng hương và múa quạt hoa ban dưới bóng đa cổ thụ trong lễ hội thành Bản Phủ Điện Biên

Diễn ra tại không gian cổ kính của khu di tích quốc gia thuộc xã Noong Hẹt, lễ hội thành Bản Phủ là biểu tượng thiêng liêng của truyền thống yêu nước và tình đoàn kết keo sơn giữa các dân tộc vùng Tây Bắc. Sự kiện thường niên này tưởng niệm chiến công hiển hách của tướng quân Hoàng Công Chất cùng tướng Ngải và tướng Khanh trong sự nghiệp giải phóng Mường Thanh năm 1754, bảo lưu trọn vẹn nghi thức rước kiệu, đọc chúc văn tế lễ và biểu diễn múa rồng đặc sắc.

Cội nguồn lịch sử khởi phát lễ hội thành Bản Phủ tại Điện Biên

Lịch sử hình thành lễ hội thành Bản Phủ bắt nguồn từ cuộc đấu tranh bảo vệ biên cương Tây Bắc vào giữa thế kỷ XVIII dưới thời Lê Trung Hưng. Lễ hội là sự tri ân sâu sắc của nhân dân các dân tộc vùng lòng chảo Mường Thanh đối với vị thủ lĩnh nghĩa quân nông dân và các vị tướng lĩnh bản địa đã đem lại cuộc sống bình yên cho bản mường.

Cuộc hội quân lịch sử giải phóng Mường Thanh năm 1754

Vào giữa thế kỷ XVIII, vùng biên viễn Hưng Hóa — đặc biệt là khu vực Mường Thanh (tức Điện Biên ngày nay) — bị nhóm phiến quân Phẻ tràn sang cướp bóc, đốt phá bản làng suốt nhiều năm ròng. Giữa bối cảnh ấy, tướng quân Hoàng Công Chất (1706 – 1769), người con ưu tú quê gốc tại huyện Vũ Thư, trấn Sơn Nam Hạ, sau nhiều năm lãnh đạo phong trào khởi nghĩa nông dân ở vùng đồng bằng Bắc Bộ đã dẫn đại quân tiến lên vùng thượng đạo Thanh Hóa rồi vượt núi vào Tây Bắc lập căn cứ lâu dài. Thấu hiểu nỗi thống khổ của đồng bào vùng biên ải, ông đã chủ trương liên kết chặt chẽ với các hào kiệt địa phương nhằm hợp lực đánh đuổi thế lực xâm lấn.

Tại vùng đất Mường Thanh, nghĩa quân miền xuôi của ông đã kết nghĩa sinh tử với hai vị thủ lĩnh kiệt xuất của đồng bào dân tộc Thái và dân tộc Khơ Mú bản địa là tướng Ngải và tướng Khanh (Lò Văn Ngải và Lò Văn Khanh). Dưới sự chỉ huy mưu lược của vị thủ lĩnh áo vải cùng sự thông thuộc địa hình rừng núi của hai vị tướng bản địa, lực lượng liên quân Kinh — Thượng đã đồng loạt tấn công đồn trại đối phương, làm nên chiến thắng vang dội giải phóng Mường Thanh năm 1754 vào ngày 25 tháng 2 âm lịch. Sau ngày toàn thắng, ông đã cho đắp lũy xây dựng thành Bản Phủ làm đại bản doanh trấn giữ vùng Tây Bắc.

Tình nghĩa gắn kết giữa Hoàng Công Chất và tướng bản địa

Trong suốt mười lăm năm đóng quân tại thành lũy bên dòng sông Nậm Rốm (1754 – 1769), tướng quân Hoàng Công Chất cùng tướng Ngải và tướng Khanh không chỉ sát cánh bảo vệ vững chắc tuyến biên giới phía Tây mà còn chăm lo mở mang sản xuất nông nghiệp. Nghĩa quân đã hướng dẫn đồng bào các dân tộc Thái, Khơ Mú, Lào, Mông kỹ thuật cày bừa sâu, đắp phai đào mương dẫn nước sông Nậm Rốm vào tưới tiêu cho cánh đồng Mường Thanh, biến vùng thung lũng hoang hóa thành vựa lúa trù phú bậc nhất miền Tây Bắc. Chính sách thân dân của vị chủ tướng miền xuôi đã khiến đồng bào các dân tộc hết mực kính trọng, suy tôn ông là "Chẩu Mường" (Chúa Mường) hiền đức.

Khi vị chủ tướng qua đời năm 1769, nhân dân khắp vùng Mường Thanh đã lập ngôi đền thờ trang nghiêm ngay trong nội thành tại xã Noong Hẹt để hương khói phụng thờ ông cùng sáu vị tướng lĩnh trung nghĩa, định lệ mở hội lớn từ ngày 23 đến 25 tháng 2 âm lịch hằng năm để kỷ niệm chiến thắng giải phóng Mường Thanh năm 1754.

Hạng mục di sảnThông tin lịch sử và văn hóa cốt lõiGiá trị biểu trưng trong lễ hội thành Bản Phủ
Thời gian mở hộiTừ ngày 23 đến ngày 25 tháng 2 âm lịch hằng năm (chính hội ngày 24 và 25 tháng 2)Kỷ niệm ngày mất của Hoàng Công Chất và ngày chiến thắng giải phóng Mường Thanh năm 1754
Địa điểm tổ chứcKhu di tích lịch sử quốc gia Thành Bản Phủ - Đền thờ Hoàng Công Chất, xã Noong Hẹt, huyện Điện BiênTrung tâm đại bản doanh xưa của nghĩa quân bên dòng sông Nậm Rốm giữa lòng chảo Mường Thanh
Nhân vật phụng thờTướng quân Hoàng Công Chất cùng tướng Ngải, tướng Khanh và các vị tướng lĩnh nghĩa quânBiểu tượng bất diệt của tình đoàn kết gắn bó máu thịt giữa đồng bào miền xuôi và miền ngược
Nghi thức tiêu biểuLễ rước kiệu, dâng hương, tế lễ cổ truyền, đọc chúc văn, múa rồng và vòng xòe đại đoàn kếtĐược ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Không gian di tích tâm linh gắn với lễ hội thành Bản Phủ

Không gian cử hành lễ hội thành Bản Phủ nằm trọn trong quần thể Khu di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia tại xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên, cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ khoảng chín cây số về phía nam. Địa thế bằng phẳng bên bờ sông Nậm Rốm cùng kiến trúc đền miếu cổ kính tạo nên bầu không khí linh thiêng cho mùa hội xuân.

Kiến trúc đền thờ Hoàng Công Chất tại xã Noong Hẹt

Tâm điểm của mọi hoạt động nghi lễ là khu đền thờ Hoàng Công Chất được xây dựng ngay tại vị trí trung tâm nội thành xưa. Trải qua hơn hai thế kỷ rưỡi với nhiều lần trùng tu tôn tạo, ngôi đền mang phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam uy nghiêm với hệ mái đao cong lợp ngói mũi hài đỏ thẫm, đỉnh mái đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt tinh xảo. Cấu trúc tổng thể của khu đền được bố cục đăng đối theo trục thần đạo hướng về phía nam, bao gồm cổng nghi môn tứ trụ, sân hành lễ lát gạch rộng lớn, nhà tả vu, hữu vu, tòa tiền tế và hậu cung thâm nghiêm.

Bên trong tòa tiền tế và hậu cung của đền thờ Hoàng Công Chất, hệ thống khung gỗ lim vững chãi được chạm khắc hoa văn tứ linh sơn son thếp vàng. Gian chính giữa đặt tượng đồng uy nghi của tướng quân Hoàng Công Chất, hai bên tả hữu là ban thờ phối hưởng của tướng Ngải và tướng Khanh cùng các vị tướng lĩnh nghĩa quân. Không gian kiến trúc cổ kính này mang nét tương đồng với truyền thống đền chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ nơi quê hương ông như danh thắng chùa Keo, đồng thời hòa quyện với cảnh sắc núi rừng Tây Bắc.

Đoàn rước kiệu và đội múa rồng truyền thống trang nghiêm tiến qua cổng thành cổ trong lễ hội thành Bản Phủ Điện Biên
Đoàn rước kiệu và đội múa rồng truyền thống trang nghiêm tiến qua cổng thành cổ trong lễ hội thành Bản Phủ Điện Biên

Dấu tích lũy tre gai và sáu cây đa cổ thụ

Bao bọc quanh khu vực đền thờ Hoàng Công Chất là dấu tích tòa thành đất cổ rộng hơn tám mươi mẫu được nghĩa quân xây dựng từ thế kỷ XVIII. Xưa kia, tường thành đắp bằng đất sét nện chặt cao gần năm mét, bên ngoài trồng vành đai tre gai dày đặc đan xen hào nước sâu rộng dẫn nước từ sông Nậm Rốm vào tạo thành phòng tuyến kiên cố với bốn cửa thành Tiền, Hậu, Tả, Hữu. Ngày nay, du khách về trẩy hội vẫn được đi qua cổng thành cổ rêu phong và chiêm ngưỡng những đoạn tường thành đất cùng lũy tre gai xanh tốt tại xã Noong Hẹt.

Đặc biệt, ngay phía trước sân hành lễ là cụm sáu cây đa cổ thụ nối liền gốc rễ và đan cành lá vào nhau tạo thành vòm tán khổng lồ tỏa bóng mát rợp sân đền. Cùng với quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, khu di tích sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng và thắng cảnh hồ Pá Khoang, không gian cổ kính dưới bóng đa trăm tuổi tại Bản Phủ đã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước.

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ hội thành Bản Phủ

Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội thành Bản Phủ bảo lưu nguyên vẹn quy trình nghi lễ truyền thống kết hợp hài hòa giữa điển lễ đình đền vùng châu thổ sông Hồng và phong tục tín ngưỡng các dân tộc Tây Bắc. Phần lễ và phần hội nối tiếp nhau tạo nên bức tranh văn hóa tâm linh đầy xúc động.

Trang nghiêm nghi thức rước kiệu và đọc chúc văn tế lễ

Mở đầu ngày chính hội sáng 24 tháng 2 âm lịch là nghi thức rước kiệu quy mô lớn với sự tham gia của hàng trăm thành viên đội tế lễ và nhân dân các dân tộc huyện Điện Biên. Dẫn đầu đoàn rước là đội múa rồng uy mãnh, tiếp theo là đội cờ thần ngũ sắc, cờ Tổ quốc, đội bát bửu, phường bát âm cùng đoàn phụ nữ dân tộc Thái vấn tóc tằng cẩu đội mâm lễ vật dâng thần. Trung tâm đoàn rước là chiếc kiệu bát cống sơn son thếp vàng rước bài vị tướng quân Hoàng Công Chất cùng các vị tướng nghĩa quân, di chuyển trang nghiêm từ cổng thành ngoài tiến vào sân đại bái.

Khi đoàn kiệu an vị trước sân đền dưới bóng sáu cây đa cổ thụ, hồi trống sấm và chiêng đồng vang lên mở màn cho nghi thức dâng hương và đọc chúc văn tế lễ. Trong làn khói trầm hương, vị chủ tế thành kính đọc bản chúc văn ôn lại sự nghiệp lẫy lừng của người anh hùng áo vải Hoàng Công Chất cùng công lao của tướng Ngải và tướng Khanh trong chiến thắng giải phóng Mường Thanh năm 1754, cầu cho quốc thái dân an và biên cương vững bền.

Đội nghệ nhân biểu diễn múa rồng truyền thống rực rỡ trên sân hành lễ đền thờ Hoàng Công Chất trong lễ hội thành Bản Phủ
Đội nghệ nhân biểu diễn múa rồng truyền thống rực rỡ trên sân hành lễ đền thờ Hoàng Công Chất trong lễ hội thành Bản Phủ

Sôi nổi màn biểu diễn múa rồng và hội xuân bản địa

Ngay sau khi khép lại phần tế lễ trang nghiêm, không gian sân đền và bãi hội bên ngoài nội thành bừng lên sức sống náo nhiệt của phần hội với tâm điểm là màn biểu diễn múa rồng chào mừng chiến công xưa. Trong tiếng trống hội thúc giục, những đôi rồng vàng, rồng đỏ dài hàng chục mét uốn lượn uyển chuyển theo các thế rồng bay, rồng chầu trước cửa đền, tái hiện khí thế hào hùng của đoàn quân nghĩa sĩ.

Cùng với các tiết mục văn nghệ truyền thống, phần hội còn thu hút đông đảo người dân tham gia chuỗi trò chơi dân gian và sinh hoạt văn hóa ẩm thực vùng lòng chảo Điện Biên:

  • Các môn thể thao và trò chơi dân gian thượng võ: Tổ chức tranh tài kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, tung còn qua vòng tròn trên cột tre cao, bịt mắt đập chiêng, đi cầu kiều và thi cờ tướng giữa các xã thôn.
  • Hội thi ẩm thực và mâm cỗ dâng thần cổ truyền: Các bản làng chế biến những sản vật tinh hoa của cánh đồng Mường Thanh để dâng cúng tiền nhân như cơm nấu từ gạo Điện Biên thơm dẻo, mâm xôi nếp nương Điện Biên ngũ sắc và món cá nướng pa pỉnh tộp Điện Biên đậm vị mắc khén.
  • Không gian trưng bày nông sản và nghề thủ công bản địa: Giới thiệu các sản phẩm dệt thổ cẩm, đan lát mây tre truyền thống của người Thái, người Khơ Mú, người Lào tại các xã vùng lòng chảo.
  • Vòng đại xòe giao lưu cộng đồng: Khép lại ngày hội bằng vòng xòe lớn dưới bóng đa cổ thụ, nơi người dân miền xuôi và miền ngược nắm chặt tay nhau trong tình đoàn kết keo sơn.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội thành Bản Phủ

Trải qua hơn hai trăm bảy mươi năm lưu truyền liên tục, lễ hội thành Bản Phủ không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng tri ân tiền nhân mà còn là minh chứng lịch sử sống động về sức mạnh đại đoàn kết dân tộc. Lễ hội giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong bức tranh văn hóa vùng Tây Bắc.

Biểu tượng khối đại đoàn kết bảo vệ biên cương Tổ quốc

Giá trị tư tưởng lớn lao nhất kết tinh trong lễ hội thành Bản Phủ là bài học lịch sử về sự gắn kết máu thịt giữa đồng bào người Kinh miền xuôi với các dân tộc thiểu số miền ngược trong công cuộc giữ nước. Hình ảnh vị thủ lĩnh nông dân vùng châu thổ sông Hồng vượt núi rừng lên sát cánh cùng hai vị tướng người Thái, người Khơ Mú và nhân dân Mường Thanh đánh đuổi ngoại xâm, đắp thành khẩn hoang đã trở thành biểu tượng rực rỡ của tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong dòng chảy lịch sử, truyền thống đoàn kết quân dân từ thời nghĩa quân Hoàng Công Chất tại Bản Phủ thế kỷ XVIII đã được phát huy lên tầm cao mới trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, đề cao đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và nuôi dưỡng khát vọng hòa bình bền vững.

Gìn giữ không gian thực hành di sản phi vật thể

Trên hành trình phát triển văn hóa vùng Tây Bắc, lễ hội thành Bản Phủ cùng với lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La và lễ hội Xên Mường Sơn La tạo nên chuỗi lễ hội mùa xuân đặc sắc. Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh lễ hội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định tầm vóc lịch sử và nhân văn tiêu biểu của sự kiện. Hằng năm, chính quyền huyện Điện Biên và nhân dân xã Noong Hẹt luôn chú trọng bảo tồn kiến trúc ngôi đền, chăm sóc sáu cây đa cổ thụ, phục dựng chuẩn xác đội hình nghi thức rước kiệu và truyền dạy các bài chúc văn cho thế hệ trẻ.

Giữa nhịp sống đổi mới trên cánh đồng Mường Thanh trù phú, tiếng trống hội Bản Phủ mỗi độ cuối tháng Hai âm lịch vẫn vang vọng nhắc nhở về công ơn giữ biên cương của các bậc tiền nhân. Nhằm lưu giữ những giá trị lịch sử quý báu của địa phương, chuyên trang Điện Biên NSSC luôn đồng hành số hóa các nguồn tư liệu chính xác, lan tỏa hào khí anh hùng của lễ hội thành Bản Phủ tới độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất