Bỏ qua đến nội dung

Nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay - Hương vị Tết bên dòng sông Đà

Bên bờ sông Đà thơ mộng thuộc thị xã Mường Lay, nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay từ bao đời nay vẫn gắn liền với nhịp sống văn hóa và phong tục đón Tết của đồng bào dân tộc Thái trắng. Được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024, tri thức chế biến gạo nếp cẩm và sắn tươi nơi đây đã kết tinh thành thức quà ngũ sắc độc đáo vùng Tây Bắc.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Phụ nữ dân tộc Thái trắng thực hành nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay dùng con lăn cán mỏng tấm bột bánh

Bên ngã ba sông hùng vĩ nơi dòng Nậm Na hòa vào lòng hồ thủy điện sông Đà xanh biếc, nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay từ lâu đã trở thành nét văn hóa ẩm thực cổ truyền đầy tự hào của cộng đồng người Thái trắng Mường Lay. Cứ mỗi độ sương mù cuối đông tan dần trên những nếp nhà sàn ven sông, tiếng chày giã bột nếp và sắc màu rực rỡ của những phên bánh phơi nắng lại báo hiệu mùa xuân đoàn viên đang gõ cửa từng bản làng.

Cội nguồn lịch sử của nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay

Sự hình thành của nghề chế biến bánh cổ truyền tại thị xã Mường Lay gắn bó mật thiết với văn minh lúa nước thung lũng và tập quán dự trữ lương thực mùa khô của cư dân Thái trắng vùng ngã ba sông. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, thức quà dân dã làm từ hạt gạo nếp và củ sắn nương đã vươn lên thành biểu tượng văn hóa tinh thần không thể thiếu trong đời sống lễ tết bản mường.

Truyền thống chế biến lương thực của người Thái trắng

Thị xã Mường Lay nằm ở cực Bắc của tỉnh Điện Biên, nơi dòng sông Đà chảy qua giữa những dãy núi đá vôi cao vút, cách không xa di tích lịch sử bia cổ Lê Lợi sông Đà phía thượng nguồn. Trong tiếng dân tộc Thái, từ khẩu có nghĩa là gạo hoặc cơm nếp, còn từ xén có nghĩa là cắt thành từng miếng nhỏ có hình dáng đẹp mắt. Tên gọi mộc mạc ấy phản ánh trực tiếp bản chất của một nghề thủ công chế biến nông sản sau vụ thu hoạch lúa mùa tháng Mười, tháng Mười Một âm lịch, khi thóc nếp trên cánh đồng đã phơi khô cất vào bồ và những nương sắn trên sườn đồi đạt độ tinh bột dẻo ngọt nhất trong năm.

Theo ký ức của các nghệ nhân cao niên tại phường Sông Đà, phường Na Lay và xã Lay Nưa, thuở xưa khi điều kiện bảo quản thực phẩm còn hạn chế, tổ tiên người Thái trắng đã sáng tạo ra cách đồ chín gạo nếp, giã nhuyễn thành khối bột dẻo rồi cán mỏng và phơi khô kiệt dưới nắng hanh mùa đông. Nhờ được phơi khô tự nhiên trong tiết trời khô ráo ven sông, những miếng bánh có thể cất giữ trong chum sành hoặc gác bếp suốt nhiều tháng liền mà không hề bị ẩm mốc, trở thành nguồn lương thực quý giá để đãi khách phương xa và dâng cúng tổ tiên.

Tiêu chí thông tinNội dung ghi nhận tại không gian di sản
Tên thực thể di sảnTri thức dân gian nghề làm bánh khẩu xén của người Thái trắng
Địa bàn hành chínhPhường Sông Đà, phường Na Lay và xã Lay Nưa, thị xã Mường Lay
Chủ thể văn hóaCộng đồng dân tộc Thái (ngành Thái trắng)
Nguyên liệu bản địaGạo nếp nương, gạo nếp cẩm, củ sắn tươi nương đồi, lá cẩm, gấc, nghệ, vừng
Công cụ chế tác chínhChõ gỗ đồ xôi, cối đá hoặc cối gỗ, chày tay, con lăn cán bột, bàn cắt răng cưa, phên nứa
Phân loại truyền thốngKhẩu xén gạo nếp cẩm, khẩu xén gạo nếp trắng phối ngũ sắc và khẩu xén sắn tươi
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 951/QĐ-BVHTTDL năm 2024

Ý nghĩa của bánh khẩu xén trong lễ Tết và hội xuân

Trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Thái trắng bên dòng Đà giang, mâm cỗ cúng gia tiên đêm giao thừa và những ngày đầu năm mới không bao giờ thiếu đĩa khẩu xén Mường Lay nở phồng giòn rụm đặt cạnh bánh chưng đen và chén rượu men lá. Người Thái quan niệm rằng những miếng bánh cắt hình bình hành, hình con chì hay hình răng cưa mang đủ năm sắc màu tự nhiên tượng trưng cho ngũ hành tương sinh, cầu chúc cho gia đạo bốn mùa êm ấm, con cháu sum vầy và mùa màng năm mới nảy nở viên mãn như miếng bánh phồng to khi gặp lửa hồng.

Không khí nhộn nhịp của làng nghề còn kéo dài sang tận những ngày đầu xuân năm mới, hòa nhịp cùng không gian văn hóa sông nước của lễ hội Đua thuyền đuôi én Mường Lay và nét tương đồng văn hóa vùng lòng hồ với lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai ở tỉnh Sơn La lân cận. Cùng với món đặc sản sông suối trứ danh là rêu đá nướng Mường Lay, những phên bánh khẩu xén đa sắc màu trải dài khắp các ngõ bản đã định hình nên bản sắc văn hóa ẩm thực độc bản của đô thị ngã ba sông.

Những tấm bột bánh khẩu xén nhuộm màu tím lá cẩm và vàng nghệ điểm hạt vừng trắng được cán mỏng phơi se mặt trên giàn
Những tấm bột bánh khẩu xén nhuộm màu tím lá cẩm và vàng nghệ điểm hạt vừng trắng được cán mỏng phơi se mặt trên giàn

Nguyên liệu nông sản bản địa trong nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay

Chất lượng dẻo thơm, độ nở xốp đều và màu sắc tự nhiên bắt mắt của sản phẩm tại nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay được quyết định trước hết bởi nguồn nông sản sạch thu hoạch từ chính nương đồi và thung lũng địa phương. Người phụ nữ Thái trắng nắm vững từng đặc tính sinh học của hạt nếp, củ sắn và các loài cây cỏ nhuộm màu để phối trộn theo tỷ lệ hài hòa.

Tuyển chọn gạo nếp cẩm, nếp nương và sắn tươi nạc

Nguyên liệu cốt lõi để làm nên những mẻ bánh thượng hạng được chia thành ba nhóm chính tương ứng với ba dòng bánh truyền thống của vùng đất Mường Lay. Nhóm thứ nhất sử dụng hạt gạo nếp cẩm hạt tròn mẩy, lớp vỏ cám mang sắc tím đen tự nhiên giàu dưỡng chất và hương thơm nồng đặc trưng của vùng núi cao. Nhóm thứ hai sử dụng gạo nếp nương hạt to, trắng đục, có độ kết dính và hàm lượng tinh bột dẻo cao tương tự như nguồn nguyên liệu làm nên thương hiệu gạo Điện Biên và món xôi nếp nương Điện Biên nổi tiếng khắp vùng Tây Bắc.

Nhóm nguyên liệu thứ ba mang đậm dấu ấn sáng tạo riêng có của cư dân Mường Lay chính là sắn tươi nương đồi (loại sắn nạc trồng trên đất dốc giàu khoáng chất). Củ sắn phải được đào vào đúng độ cuối thu đầu đông khi cây sắn bắt đầu rụng lá, củ căng mọng, bở tơi, trắng ngần và không bị xơ gỗ ở lõi. Sắn sau khi bóc sạch lớp vỏ lụa được ngâm nước suối trong nhiều giờ để khử hoàn toàn nhựa đắng tự nhiên, giúp miếng bánh khi hoàn thiện có vị ngọt thanh và độ giòn tan rất riêng biệt so với bánh làm từ gạo nếp thuần túy.

Nghệ thuật phối màu ngũ sắc từ thảo mộc tự nhiên

Để tạo nên vẻ đẹp thị giác rực rỡ như những cánh hoa rừng mùa xuân mà không sử dụng bất kỳ phẩm màu hóa học nào, phụ nữ Thái trắng tại Mường Lay vận dụng kho tàng tri thức chiết xuất màu thực vật truyền thống:

  • Màu tím than và tím hồng: Được lấy trực tiếp từ sắc tố tự nhiên của hạt gạo nếp cẩm hoặc đun lá cây cẩm tím, lá cẩm đỏ hái trong vườn nhà lấy nước ngâm gạo nếp trắng qua đêm.
  • Màu đỏ cam rực rỡ: Sử dụng thịt quả gấc chín đỏ bóp nhuyễn trộn đều cùng gạo nếp trước khi đưa vào chõ đồ chín, vừa tạo sắc đỏ may mắn ngày Tết vừa bổ sung vị béo ngậy tự nhiên.
  • Màu vàng tươi ấm áp: Chiết xuất từ nước cốt củ nghệ nếp giã nhỏ lọc kỹ hoặc màu vàng ngà tự nhiên của những củ sắn nương đồ chín giã nhuyễn.
  • Màu xanh lục dịu mắt: Lấy từ nước cốt lá dứa thơm hoặc lá riềng non giã vắt lấy nước cốt hòa vào quá trình ngâm gạo.
  • Màu trắng ngần nguyên bản: Giữ nguyên sắc trắng tinh khôi của hạt gạo nếp nương đãi sạch và điểm xuyết thêm những hạt vừng đen, vừng trắng rang thơm tạo điểm nhấn tương phản trên bề mặt bánh.

Ngoài các nguyên liệu tạo màu, người thợ làm nghề còn chuẩn bị thêm trứng gà ta đánh bông, nước cốt dừa hoặc một chút mỡ lợn bản địa để xoa lên dụng cụ giã và bàn cán, giúp khối bột không bị dính tay và giữ được độ bóng mịn khi phơi nắng.

Quy trình chế tác công phu của nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay

Không thể làm vội vàng hay cắt bớt công đoạn, toàn bộ quy trình thực hành nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay là sự kết hợp nhịp nhàng giữa sức vóc dẻo dai khi giã cối và đôi bàn tay khéo léo, tỉ mẩn khi cán mỏng, cắt hình và canh nắng phơi sương. Mỗi mẻ bánh ra lò là kết tinh sự đoàn kết, tương trợ của các bà, các mẹ và các chị em trong cùng gia đình hoặc liên gia bản Thái.

Kỹ thuật đồ chín bằng chõ gỗ và giã nhuyễn bột nóng

Công đoạn chế biến bắt đầu từ sáng tinh mơ bằng việc đồ chín nguyên liệu trong chiếc chõ gỗ cổ truyền đặt trên bếp củi rực lửa. Gạo nếp sau khi ngâm đủ độ mềm từ sáu đến tám tiếng được vớt ra để ráo nước rồi cho vào chõ gỗ đồ chín thành xôi dẻo thơm; đối với bánh làm từ sắn, những khúc sắn trắng ngần cũng được xếp vào chõ hấp chín bở. Bí quyết quan trọng nhất ở khâu này là phải canh lửa đều để hạt xôi chín rền từ trong lõi nhưng không bị nhão ướt ở đáy chõ.

Ngay khi xôi nếp hoặc sắn hấp vừa chín tới còn bốc khói nghi ngút, người thợ phải lập tức đổ ngay vào cối đá hoặc cối gỗ lớn để tiến hành giã nhuyễn khi nguyên liệu còn đang nóng bỏng. Hai người khỏe mạnh đứng đối diện nhau, tay cầm chày gỗ đầu bọc lớp nilon sạch hoặc thoa một lớp dầu thực vật mỏng, giã liên hồi và nhịp nhàng vào lòng cối. Trong lúc giã, người phụ nữ chính trong nhà khéo léo đảo khối bột và hòa quyện thêm lòng đỏ trứng gà cùng gia vị truyền thống để các hạt tinh bột vỡ ra hoàn toàn, quyện chặt vào nhau thành một khối bột dẻo quánh, mịn màng, kéo dài ra không bị đứt đoạn và không còn bất kỳ hạt gạo hay thớ sắn lợn cợn nào.

Mẹt tre đan bày những miếng bánh khẩu xén ngũ sắc cắt hình răng cưa phơi khô dưới nắng tại thị xã Mường Lay
Mẹt tre đan bày những miếng bánh khẩu xén ngũ sắc cắt hình răng cưa phơi khô dưới nắng tại thị xã Mường Lay

Nghệ thuật cán mỏng, cắt hình răng cưa và phơi nắng

Khối bột nóng sau khi giã đạt độ dẻo chuẩn được chia thành từng phần nhỏ đặt lên mặt bàn gỗ phẳng phiu để bước vào khâu cán bột phơi nắng sông Đà. Người phụ nữ Thái trắng dùng con lăn tròn bằng gỗ cứng, ống tre già hoặc trục lăn nhẵn bóng, hai tay tì đều lực đẩy con lăn từ tâm ra bốn phía để dàn khối bột thành những tấm bánh tròn hoặc chữ nhật mỏng đều chỉ khoảng một đến hai mi-li-mét. Bề mặt tấm bột lúc này được rắc nhẹ những hạt vừng trắng hoặc vừng đen đã đãi sạch vỏ để hạt vừng bám chặt vào thớ bột mềm.

Những tấm bột lớn vừa cán xong chưa thể cắt ngay vì còn quá mềm dẻo, mà phải được nâng nhẹ nhàng trải lên các giàn lưới hoặc phên tre phơi bánh đặt dưới ánh nắng ấm và làn gió hanh khô thổi lên từ lòng hồ sông Đà. Người làm nghề phải canh thời gian chuẩn xác khoảng một đến hai giờ đồng hồ cho đến khi bề mặt tấm bột vừa se lại, dẻo dai nhưng không còn dính tay. Lúc này, các bà, các chị mới thu tấm bột vào bàn gỗ, dùng dao sắc hoặc con lăn răng cưa cắt tấm bột lớn thành từng miếng nhỏ hình bình hành, hình chữ nhật lượn sóng hoặc hình thoi rộng khoảng hai xăng-ti-mét và dài bốn đến năm xăng-ti-mét. Những miếng bánh nhỏ sau khi tạo hình răng cưa đều tăm tắp lại tiếp tục được đem ra phên nứa phơi thêm từ một đến hai nắng lớn cho đến khi khô kiệt, cứng giòn, cầm trên tay nghe tiếng lách cách vui tai.

Bảo tồn di sản quốc gia nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay

Từ một công việc nội trợ mùa vụ gắn với gian bếp nhà sàn mỗi dịp Tết đến xuân về, nghề làm bánh cổ truyền tại thị xã Mường Lay ngày nay đã trở thành niềm tự hào văn hóa của cả tỉnh Điện Biên. Sự công nhận ở cấp độ quốc gia cùng ý thức giữ gìn chất lượng truyền thống của cộng đồng đã mở ra hướng phát triển bền vững cho làng nghề bên dòng Đà giang.

Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Đánh giá cao giá trị lịch sử, văn hóa tộc người và tri thức chế biến nông sản độc đáo của cộng đồng cư dân bản địa, ngày 09 tháng 4 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 951/QĐ-BVHTTDL công bố đưa Tri thức dân gian nghề làm bánh khẩu xén, bánh chí chọp của người Thái trắng tại thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là dấu mốc lịch sử quan trọng khẳng định giá trị trường tồn của một di sản văn hóa ẩm thực được hun đúc qua nhiều thế hệ cư dân vùng ngã ba sông.

Hiện nay, trên địa bàn thị xã Mường Lay có hơn một trăm hộ gia đình người Thái trắng tại các phường Sông Đà, Na Lay và xã Lay Nưa duy trì thực hành nghề truyền thống một cách bài bản. Các nghệ nhân cao niên trong bản luôn tận tâm chỉ dạy cho thế hệ con cháu từ cách chọn củ sắn nạc trên đồi, cách nghe tiếng chày giã bột trong cối cho đến kinh nghiệm nhìn nắng gió sông Đà để thu bánh đúng độ dẻo, không để bánh bị nứt gãy do nắng gắt hay bị chua bột do thiếu nắng.

Phát triển sản phẩm OCOP gắn với du lịch lòng hồ

Để đáp ứng nhu cầu thưởng thức và tìm hiểu văn hóa của du khách thập phương khi đến với vùng đất cực Bắc tỉnh Điện Biên, chính quyền thị xã Mường Lay đã hỗ trợ các tổ hợp tác và hộ gia đình chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm, cải tiến bao bì đóng gói mang đậm họa tiết thổ cẩm Thái trắng và xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP cấp tỉnh. Nhiều hộ làm nghề đã ứng dụng thêm máy hỗ trợ quết bột để giảm bớt sức lao động nặng nhọc ở khâu giã cối, nhưng vẫn kiên quyết giữ nguyên phương thức đồ xôi bằng chõ gỗ, phối màu thảo mộc tự nhiên, cán tay và phơi nắng truyền thống để bảo toàn hương vị nguyên bản.

Vào những tháng cuối năm âm lịch, dọc theo các bản làng ven lòng hồ thủy điện Sơn La trên địa phận Mường Lay, khung cảnh hàng trăm phên bánh tím, vàng, đỏ, trắng phơi mình dưới nắng vàng rực rỡ đã trở thành điểm nhấn văn hóa thu hút đông đảo du khách đến tham quan, trải nghiệm. Theo tư liệu văn hóa trên hệ thống Điện Biên NSSC, việc bảo tồn và phát huy giá trị nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay không chỉ góp phần nâng cao đời sống cho phụ nữ dân tộc thiểu số mà còn làm rạng danh bản sắc văn hóa Thái trắng nơi miền biên viễn Tây Bắc.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất