Lễ Tết Té nước của người Lào - Di sản Bun Huốt Nặm tại Điện Biên
NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khi những chùm hoa muồng vàng bắt đầu bung nở bên dòng suối Nặm Núa trong vắt, lễ Tết Té nước của người Lào lại rộn ràng ngân vang tiếng trống chiêng đón chào năm mới theo Phật lịch cổ truyền. Hội tụ tại bản Na Sang xã Núa Ngam thuộc huyện Điện Biên vào trung tuần tháng Tư dương lịch hằng năm, ngày hội mang tên Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm kết tinh trọn vẹn triết lý nhân sinh hiền hòa, tín ngưỡng cầu mùa nông nghiệp lúa nước và tình đoàn kết cộng đồng bền chặt nơi miền biên viễn.
Nguồn gốc lịch sử lễ Tết Té nước của người Lào
Trong bức tranh văn hóa các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc, cộng đồng người Lào tại tỉnh Điện Biên là bộ phận cư dân có lịch sử định cư lâu đời gắn liền với nền văn minh lúa nước thung lũng. Trải qua hàng trăm năm sinh sống dọc theo các triền sông, suối từ vùng lòng chảo Mường Thanh cho tới Mường Luân, Điện Biên Đông, người Lào vẫn bảo lưu nguyên vẹn phong tục đón năm mới cổ truyền mang đậm bản sắc văn hóa bản địa.
Cội nguồn Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm tháng Tư
Theo lịch cổ truyền của người Lào, thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới diễn ra vào trung tuần tháng Tư dương lịch (thường rơi vào khoảng từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 4 hằng năm), đánh dấu thời khắc kết thúc mùa khô hanh kéo dài và mở đầu cho mùa mưa ấm áp phục vụ gieo cấy vụ mùa mới. Trong ngôn ngữ bản địa, lễ Tết Té nước của người Lào được gọi trang trọng là Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm (trong đó "Bun" nghĩa là lễ hội làm phúc, còn "Huốt Nặm" nghĩa là té nước chúc phúc).
Quan niệm dân gian của người Lào xem nước là khởi nguồn của vạn vật, là tinh chất thanh khiết của đất trời giúp nuôi dưỡng hạt lúa trên cánh đồng và giữ cho tâm hồn con người luôn trong sáng. Nếu như đồng bào Thái vùng sông Đà tổ chức lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai vào chiều ba mươi Tết để gột rửa bụi trần hay cư dân vùng núi cao đón xuân trong lễ hội Gầu Tào người Mông, thì người Lào tại Điện Biên lại gửi gắm ước vọng thanh lọc mọi điều không may của năm cũ và cầu mong mưa thuận gió hòa thông qua nghi thức té nước suối đầu nguồn.
Không gian văn hóa tại bản Na Sang xã Núa Ngam
Mặc dù người Lào cư trú tại nhiều xã thuộc huyện Điện Biên và huyện Điện Biên Đông, nhưng trung tâm sinh hoạt văn hóa tiêu biểu và nguyên bản nhất của lễ Tết Té nước của người Lào được tổ chức định kỳ tại bản Na Sang xã Núa Ngam (nằm gần khu vực di tích lịch sử thành Bản Phủ). Bản Na Sang tọa lạc bên dòng suối Nặm Núa hiền hòa, bốn bề được bao bọc bởi những dãy đồi thấp và những cánh đồng lúa nước trù phú.
Trong không gian kiến trúc bản làng truyền thống với những nếp nhà sàn gỗ khang trang nằm ẩn mình dưới tán cây xanh mát, các gia đình người Lào chuẩn bị đón Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm từ nhiều ngày trước đó. Phụ nữ trong bản tự tay dệt những tấm chân váy thổ cẩm hoa văn hình học tinh xảo, chuẩn bị dải khăn vắt vai rực rỡ sắc màu; trong khi nam giới dựng cây nêu kết hoa tươi tại sân bản và trang hoàng bến nước suối Nặm Núa nhằm sẵn sàng đón khách từ khắp các vùng miền từ cao nguyên đá Tủa Chùa cho tới cực Tây A Pa Chải về chung vui.
Nghi thức tâm linh trong lễ Tết Té nước của người Lào
Trước khi bước vào những màn té nước sôi động bên bờ suối, lễ Tết Té nước của người Lào luôn mở đầu bằng hệ thống nghi lễ tâm linh trang nghiêm diễn ra tại từng gia đình và không gian sinh hoạt chung của bản làng. Mỗi nghi thức cổ truyền đều phản ánh đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tôn kính tổ tiên và sự gắn kết thiêng liêng giữa con người với vạn vật tự nhiên.
Lễ cúng tổ tiên và nghi lễ buộc chỉ cổ tay
Vào buổi sáng ngày đầu tiên của Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm, mỗi gia đình tại bản Na Sang xã Núa Ngam đều sửa soạn mâm lễ cúng gia tiên và cúng vía (Sú Khẳn) tại gian chính của ngôi nhà sàn. Tâm điểm của buổi lễ là mâm hoa tháp (Pha Khẳn) được kết khéo léo từ lá chuối xanh, hoa cúc vạn thọ, hoa đại trắng, bánh trái, trứng luộc, xôi nếp và hàng trăm sợi chỉ bông màu trắng, màu đỏ, màu vàng đặt trên đỉnh tháp.
Khi thầy cúng đọc bài khấn cổ truyền bằng tiếng Lào để gọi ba mươi hai vía lành trong cơ thể hội tụ về cùng gia chủ, toàn thể con cháu và khách quý ngồi quây quần quanh mâm lễ trong tư thế trang nghiêm, chắp tay hướng về phía mâm cúng. Ngay sau lời khấn, thầy cúng và các bậc cao niên lần lượt thực hiện nghi lễ buộc chỉ cổ tay cho từng thành viên trong gia đình cũng như du khách đến chúc Tết. Từng sợi chỉ mềm mại được buộc nhẹ nhàng quanh cổ tay kèm theo lời chúc sức khỏe, bình an, may mắn và tài lộc suốt cả năm mới.
Lễ tắm Phật và tục đi xin nước thần mưa
Tiếp nối nghi thức cúng vía tại nhà sàn, cộng đồng người Lào tại bản Na Sang xã Núa Ngam cùng nhau thực hiện nghi lễ dâng hoa, tắm tượng Phật và tục đi xin nước thần mưa (còn gọi là tục cúng Nàng Đốm — nữ thần làm mưa trong tín ngưỡng dân gian Lào). Nước dùng để tắm Phật được pha chế từ nguồn nước suối tinh khiết ướp cùng các loài hoa thơm ngát như hoa đại, hoa nhài, lá nếp thơm; người dân dùng cành hoa nhúng vào chậu nước thơm vẩy nhẹ lên tượng Phật và vẩy lên vai ông bà, cha mẹ để tỏ lòng hiếu kính.
Đặc biệt, tục đi xin nước thần mưa trong lễ Tết Té nước của người Lào mang đậm dấu ấn sinh hoạt văn hóa nông nghiệp cầu mùa. Một đoàn rước gồm các thiếu nữ mặc trang phục truyền thống Lào rực rỡ, dẫn đầu là hình tượng Nàng Đốm cầm cành lá xanh cùng đội trống chiêng đi tuần hành qua từng ngõ bản để đến từng nếp nhà sàn xin nước. Khi đoàn rước dừng chân trước cầu thang và hát bài ca cầu mưa, chủ nhà vui vẻ mang chậu nước mát từ trên sàn nhà dội nhẹ xuống đoàn rước, gửi gắm mong ước thần mưa ban cho bản làng những cơn mưa đầu hạ dồi dào để đồng ruộng tươi tốt.
| Hạng mục văn hóa bách khoa | Đặc trưng tại lễ Tết Té nước của người Lào | Ý nghĩa tín ngưỡng và giá trị nhân văn |
|---|---|---|
| Tên gọi và thời gian tổ chức | Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm, diễn ra vào giữa tháng 4 dương lịch hằng năm | Đón năm mới theo Phật lịch, tiễn mùa khô hanh và mở đầu chu kỳ canh tác mùa mưa |
| Không gian thực hành trọng điểm | Trung tâm bản Na Sang xã Núa Ngam và bến suối Nặm Núa, huyện Điện Biên | Gắn liền với hệ sinh thái bản làng nhà sàn và văn minh lúa nước ven suối |
| Nghi thức tâm linh gia đình | Cúng vía (Sú Khẳn) bên tháp hoa Pha Khẳn và nghi lễ buộc chỉ cổ tay | Gọi vía lành hội tụ, cầu chúc sức khỏe, bình an và thắt chặt tình thân cộng đồng |
| Nghi thức cầu mùa nông nghiệp | Lễ tắm Phật bằng nước ướp hương hoa và tục đi xin nước thần mưa (Nàng Đốm) | Thanh lọc bụi trần năm cũ, cầu mong mưa thuận gió hòa cho mùa màng bội thu |
| Sinh hoạt văn hóa và di sản | Điệu múa Lăm Vông truyền thống, trò chơi dân gian rùa ấp trứng, té nước suối | Được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015 |
Phần hội sôi nổi tại lễ Tết Té nước của người Lào
Sau khi các nghi thức tâm linh trang trọng khép lại, không khí tại bản Na Sang xã Núa Ngam chuyển sang phần hội tưng bừng kéo dài từ sân văn hóa bản cho tới tận lòng suối Nặm Núa. Tiếng trống chiêng hòa cùng tiếng cười nói rộn rã biến ngày hội thành không gian giao lưu văn hóa đầy cuốn hút.
Điệu múa Lăm Vông và trò chơi dân gian đặc sắc
Điểm nhấn nghệ thuật làm say đắm lòng người trong lễ Tết Té nước của người Lào chính là điệu múa Lăm Vông truyền thống uyển chuyển, duyên dáng. Xung quanh cây nêu ngày Tết được trang trí bằng những chùm hoa muồng vàng rực, các cô gái Lào trong bộ váy thổ cẩm thêu hoa văn tinh tế cùng các chàng trai tạo thành vòng tròn lớn, đôi bàn tay uốn cong mềm mại như cánh hoa sen nở, bước chân nhịp nhàng di chuyển theo tiếng trống cái và tiếng khèn bè ngân vang.

Bên cạnh vòng múa Lăm Vông, phần hội của Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm còn bảo lưu hệ thống trò chơi dân gian cổ truyền độc đáo, mô phỏng sinh động đời sống tự nhiên và lao động sản xuất của cư dân bản địa:
- Trò chơi dân gian rùa ấp trứng (Tấu Phặc Kháy): Một người đóng vai rùa mẹ bò bằng hai tay hai chân để canh giữ những quả trứng đặt dưới bụng, trong khi những người chơi xung quanh vừa nhảy múa theo nhịp trống vừa tìm cách khéo léo lấy trứng.
- Trò chơi hổ vồ lợn (Sửa Khốp Mủ): Người chơi nắm tay nhau tạo thành vòng rào chắn vững chắc bảo vệ chú lợn ở bên trong trước sự rượt đuổi nhanh nhẹn của chú hổ ở bên ngoài, thể hiện tinh thần đoàn kết bảo vệ thành quả chăn nuôi của dân bản.
- Trò chơi rắn bắt ngóe, ném còn và nhảy bao bố: Những hoạt động tập thể vui nhộn thu hút mọi lứa tuổi từ các em nhỏ, thanh niên nam nữ cho tới các bậc cao niên cùng hòa mình vào tiếng cười sảng khoái.
Phong tục té nước suối mát lành cầu phúc năm mới
Cao trào sôi động và được mong chờ nhất của lễ Tết Té nước của người Lào diễn ra khi đoàn người từ sân bản cùng nhau tiến xuống dòng suối Nặm Núa trong mát chảy ngang qua bản Na Sang xã Núa Ngam. Dưới ánh nắng vàng rực rỡ của tháng Tư Tây Bắc, hàng trăm người dân và du khách không phân biệt tuổi tác hay quen lạ đều bước xuống lòng suối cạn, dùng gáo tre hoặc chính đôi bàn tay của mình để té những làn nước suối mát lành lên nhau.

Theo quan niệm tốt đẹp của người Lào, trong ngày Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm, ai càng được té nhiều nước làm ướt đẫm bộ trang phục trên người thì trong năm mới đó càng nhận được nhiều phúc lộc, sức khỏe dồi dào và vạn sự hanh thông. Sau khi thỏa sức vui đùa dưới làn nước suối và cùng nhau đắp những tháp cát nhỏ bên bờ suối cầu phúc, đồng bào mời khách trở về nhà sàn thưởng thức các món ăn truyền thống đậm đà hương vị địa phương như xôi nếp nương Điện Biên đồ trong chõ gỗ, gà nướng mắc khén Điện Biên thơm lừng cùng chén trà cổ thụ chè Shan tuyết Tủa Chùa thanh tao.
Giá trị di sản của lễ Tết Té nước của người Lào
Không chỉ là ngày hội đón năm mới của một cộng đồng dân tộc thiểu số, lễ hội Bun Huốt Nặm tại tỉnh Điện Biên còn kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa và nhân văn sâu sắc, góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản văn hóa đa dân tộc của vùng đất cực Tây Tổ quốc.
Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ghi nhận giá trị lịch sử lâu đời, tính nguyên bản trong hệ thống nghi lễ và sức lan tỏa cộng đồng mạnh mẽ của lễ hội, năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ Tết Té nước của người Lào tại bản Na Sang xã Núa Ngam, huyện Điện Biên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình Lễ hội truyền thống. Đây là niềm vinh dự và tự hào lớn lao đối với toàn thể cộng đồng người Lào đang sinh sống trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định tầm vóc của Tết cổ truyền Bun Huốt Nặm như một minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa hài hòa nơi vùng biên giới Việt - Lào, đồng thời tôn vinh tri thức dân gian của cư dân nông nghiệp trong việc ứng xử nhân văn và bảo vệ nguồn nước tự nhiên.
Bảo tồn bản sắc văn hóa cộng đồng dân tộc Lào
Trong dòng chảy phát triển đương đại, công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ Tết Té nước của người Lào luôn nhận được sự quan tâm sát sao của chính quyền tỉnh Điện Biên cùng sự chủ động gìn giữ từ chính các nghệ nhân cao tuổi tại bản Na Sang xã Núa Ngam. Hằng năm, lễ hội được tổ chức bài bản với việc phục dựng đầy đủ các nghi thức cổ truyền như nghi lễ buộc chỉ cổ tay, tục đi xin nước thần mưa, trò chơi dân gian rùa ấp trứng và không gian trình diễn điệu múa Lăm Vông truyền thống, gắn kết chặt chẽ với mô hình bản văn hóa cộng đồng tiêu biểu.
Sự kiện văn hóa tháng Tư tại Núa Ngam ngày càng thu hút đông đảo du khách tìm đến trải nghiệm, qua đó nâng cao ý thức tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ người Lào trong việc bảo tồn tiếng nói, trang phục thổ cẩm và phong tục tốt đẹp của cha ông. Đồng hành cùng sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa kho tàng văn hóa truyền thống Tây Bắc, chuyên trang Điện Biên NSSC tiếp tục cập nhật, số hóa toàn diện các tư liệu bách khoa về hệ thống di sản lễ hội, lịch sử và con người Điện Biên.
Ngân vang giữa tiếng trống chiêng rộn rã và những giọt nước suối Nặm Núa lấp lánh dưới nắng đầu hạ, lễ Tết Té nước của người Lào mãi là biểu tượng tươi đẹp của lòng nhân ái, ước vọng hòa bình và sức sống trường tồn của văn hóa bản địa nơi miền biên cương Điện Biên.
NSSC Điện Biên
dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Điện Biên.
Bài liên quan
Lễ hội Xên Bản người Thái - Nghi lễ cúng bản cổ truyền ở Điện Biên
Lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên là nghi lễ cúng bản đầu xuân thiêng liêng của đồng bào Thái đen, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.
Lễ hội thành Bản Phủ - Hào khí Hoàng Công Chất nơi đất Mường Thanh
Lễ hội thành Bản Phủ diễn ra từ ngày 23 đến 25 tháng 2 âm lịch tại xã Noong Hẹt, tỉnh Điện Biên, tưởng niệm công đức người anh hùng áo vải Hoàng Công Chất.
Lễ hội Hoa Ban Điện Biên - Sắc trắng đại ngàn hội tụ nơi miền lịch sử
Lễ hội Hoa Ban Điện Biên diễn ra vào trung tuần tháng Ba hằng năm tại thành phố Điện Biên Phủ, tôn vinh sắc hoa ban trắng và tình đoàn kết các dân tộc Tây Bắc.



