Bỏ qua đến nội dung

Nghề đan mây tre đan Nà Tấu - Tinh hoa đan lát truyền thống của người Thái Điện Biên

Ẩn mình dưới những nếp nhà sàn gỗ dọc theo thung lũng cửa ngõ phía đông thành phố Điện Biên Phủ, nghề đan mây tre đan Nà Tấu là di sản thủ công lâu đời kết tinh bàn tay tài hoa và tư duy thẩm mỹ tinh tế của cộng đồng người Thái đen vùng Tây Bắc.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nghệ nhân dân tộc Thái thực hành nghề đan mây tre đan Nà Tấu với các sản phẩm mâm mây và ghế mây truyền thống tại Điện Biên

Dọc theo tuyến đường dẫn từ trung tâm lòng chảo vào khu căn cứ rừng già lịch sử, nghề đan mây tre đan Nà Tấu từ bao đời nay vẫn bền bỉ hiện diện trong nhịp sống thường nhật của các bản làng vùng cao. Tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ, những bậc cao niên và phụ nữ dân tộc Thái vẫn miệt mài bên hiên nhà sàn để chẻ từng sợi song, vót từng nan tre dẻo dai, tạo tác nên những chiếc mâm mây pà khao truyền thống hay cóng khẩu đựng xôi nếp mang đậm bản sắc văn hóa bản địa.

Cội nguồn lịch sử của nghề đan mây tre đan Nà Tấu

Trong tiến trình định cư và khai phá các thung lũng ven suối của cư dân nông nghiệp lúa nước Tây Bắc, nghề đan lát thủ công đã ra đời như một nhu cầu tự nhiên gắn liền với hệ sinh thái rừng núi cao. Trải qua hàng trăm năm truyền dạy từ thế hệ ông cha sang con cháu, nghề đan mây tre đan Nà Tấu đã định hình nên một vùng văn hóa thủ công đặc sắc của người Thái đen nơi cửa ngõ phía đông bắc lòng chảo Điện Biên.

Không gian bản làng người Thái bên thung lũng Nà Tấu

Địa bàn thực hành trọng điểm của nghề đan mây tre đan Nà Tấu trải rộng khắp các bản Nà Tấu 1, Nà Tấu 2, Hồng Cúm, Co Đứa và Phiêng Bua thuộc xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ. Đây là vùng thung lũng bán sơn địa nằm dọc theo trục Quốc lộ 279, đóng vai trò kết nối không gian giữa cánh đồng Mường Thanh với khu sinh thái hồ Pá Khoang và quần thể di tích sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng.

Bao bọc quanh các nếp nhà sàn tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ là những dãy núi đất xen núi đá vôi có độ ẩm cao, tạo điều kiện cho mây nếp, song mật, tre gai, vầu đắng, giang và nứa sinh trưởng tự nhiên. Chính nguồn nguyên liệu dồi dào tại chỗ đã nuôi dưỡng kỹ thuật đan mây tre của người Thái phát triển liên tục qua nhiều thế kỷ. Nếu đồng bào Thái vùng ven sông Đà bảo lưu nghề đan lát Quỳnh Nhai hay cư dân vùng phong thổ gìn giữ nghề đan lát người Thái Mường So, thì các nghệ nhân Nà Tấu lại khẳng định dấu ấn riêng nhờ kết hợp hài hòa giữa khung song cứng cáp và nan mây rừng mềm mại.

Vị thế đồ đan lát trong nếp sống cổ truyền

Trong xã hội truyền thống của người Thái tại Điện Biên, kỹ năng đan lát mây tre là thước đo sự cần cù, khéo léo của người đàn ông trụ cột trong gia đình. Từ thuở thiếu niên, các chàng trai bản Nà Tấu đã được cha ông truyền dạy cách nhận biết tuổi cây mây trong rừng, cầm dao nhọn vót nan đều tay và khởi tạo tâm đáy vật dụng. Khi lập gia đình và dựng nhà sàn mới, người chồng tự tay đan trọn bộ đồ gia dụng từ chiếc mâm mây pà khao truyền thống, những chiếc ghế đẩu mây uốn khung song cho tới sọt gùi, nong nia.

Không chỉ phục vụ lao động sản xuất, sản phẩm của nghề đan mây tre đan Nà Tấu còn hiện diện trang trọng trong các nghi lễ vòng đời và tín ngưỡng cộng đồng. Trong dịp lễ trọng như lễ hội Xên Bản người Thái hay lễ mừng nhà mới, mâm lễ vật dâng cúng tổ tiên luôn bày biện trên chiếc mâm mây pà khao truyền thống đan hoa văn tinh xảo, đi kèm chiếc cóng khẩu đựng xôi nếp mới đan thơm mùi khói bếp.

Nguyên liệu bản địa trong nghề đan mây tre đan Nà Tấu

Độ bền hàng chục năm cùng sắc màu nâu cánh gián bóng đẹp của sản phẩm đan lát Nà Tấu bắt nguồn từ quy trình tuyển chọn và xử lý nguyên liệu khắt khe. Người thợ tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ nắm vững đặc tính sinh học của từng loài cây rừng để phân bổ đúng vị trí chịu lực hoặc vị trí tạo hình hoa văn.

Bí quyết khai thác cây mây rừng và tre vầu già

Nguyên liệu cốt lõi của nghề đan mây tre đan Nà Tấu gồm cây mây nếp dùng chẻ nan đan mặt và buộc nút, cây song mật dùng uốn khung chịu lực và chân đế, cùng tre già, vầu và giang dùng làm nan cốt. Theo kinh nghiệm trong kỹ thuật đan mây tre của người Thái, thời điểm lý tưởng nhất để vào rừng khai thác mây tre là cuối mùa thu sang mùa đông từ tháng chín đến tháng chạp âm lịch.

Vào mùa khô lạnh Tây Bắc, cây mây và cây tre ngừng tích nước nuôi măng, lượng đường và nhựa ngọt trong thân cây giảm xuống mức thấp nhất, giúp sợi nan có độ dẻo dai tối đa và hạn chế mối mọt. Khi chọn mây rừng làm mâm mây pà khao truyền thống, nghệ nhân chỉ chọn dây mây nếp bánh tẻ dài từ năm đến mười mét, thân tròn đều và vỏ ngả vàng óng. Với tre và vầu dùng đan cóng khẩu đựng xôi nếp, người thợ chọn cây mọc ở sườn đồi nhiều nắng từ ba năm tuổi trở lên.

Kỹ nghệ chẻ nan vót sợi và gác bếp hun khói

Sau khi đưa từ rừng về bản, nguyên liệu mây và song được róc sạch lớp vỏ gai, cắt khúc theo kích thước rồi phơi nắng nhẹ từ năm đến bảy ngày. Công đoạn đòi hỏi sự tập trung cao nhất trong nghề đan mây tre đan Nà Tấu là kỹ thuật pha ống, chẻ nan và chuốt sợi. Chỉ với con dao nhọn bản nhỏ rèn thủ công cùng mảnh vải dày quấn ngón cái làm điểm tì, nghệ nhân tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ có thể chẻ thân mây nhỏ thành sáu đến tám sợi nan mỏng đều tăm tắp.

Nghệ nhân người Thái tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ uốn vòng khung song rừng bên các sản phẩm mâm mây và ghế đẩu mây truyền thống
Nghệ nhân người Thái tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ uốn vòng khung song rừng bên các sản phẩm mâm mây và ghế đẩu mây truyền thống

Để gia tăng tuổi thọ vật dụng trước khí hậu ẩm ướt, đồng bào Thái áp dụng bí quyết sử dụng nan mây rừng gác bếp hun khói tự nhiên. Các bó nan mây sau khi vót hoặc sản phẩm vừa đan xong phần mộc được treo lên gác bếp củi nhà sàn suốt nhiều tháng liền. Làn khói bếp tỏa ra mỗi ngày thấm sâu vào từng thớ sợi, tạo lớp màng bảo vệ giúp nan mây rừng gác bếp hun khói chống mối mọt và chuyển sang sắc nâu bóng trầm mặc.

Hạng mục bách khoa làng nghềĐặc trưng kỹ nghệ tại nghề đan mây tre đan Nà TấuGiá trị công năng và bản sắc văn hóa
Không gian thực hànhBản Nà Tấu 1, Nà Tấu 2, Hồng Cúm, Co Đứa thuộc xã Nà Tấu thành phố Điện Biên PhủNằm trên trục kết nối lòng chảo Mường Thanh với khu di tích Mường Phăng
Nguyên liệu tự nhiênDây mây nếp, song mật, tre già, vầu đắng, giang khai thác vào mùa khô lạnhThớ sợi đanh chắc kết hợp kỹ thuật nan mây rừng gác bếp hun khói chống mọt
Sản phẩm tiêu biểuMâm mây pà khao truyền thống, ghế đẩu mây uốn khung song, cóng khẩu đựng xôi nếp, bemPhục vụ bữa cơm gia đình, nghi lễ cúng tổ tiên và cất giữ trang phục thổ cẩm
Kỹ thuật tạo hìnhĐan nong mốt, nong hai, nong ba, mắt cáo, uốn khung song bằng lửa và thắt nút mâyKết cấu chịu lực vững chãi, hoa văn hình học đối xứng không cần đinh sắt
Danh hiệu bảo tồnKỹ thuật đan mây tre của người Thái tại Điện Biên được ghi danh năm 2025Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Tuyệt kỹ chế tác của nghề đan mây tre đan Nà Tấu

Nếu như làng mây tre đan Phú Vinh nơi đồng bằng Bắc Bộ nổi tiếng với hàng mây xiên thanh mảnh, thì nghề đan mây tre đan Nà Tấu lại chinh phục người xem bằng kết cấu khung chịu lực khỏe khoắn và kỹ thuật đan cài nhiều lớp chặt chẽ.

Nghệ thuật đan mâm mây pà khao và ghế đẩu mây

Trong các tác phẩm thủ công tại xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ, chiếc mâm mây pà khao truyền thống được đánh giá là đỉnh cao của sự kỳ công. Để hoàn thiện một chiếc mâm mây đường kính mặt khoảng năm mươi lăm xăng-ti-mét và cao ba mươi xăng-ti-mét, người thợ lành nghề phải làm việc liên tục từ bốn đến sáu ngày công. Cấu trúc của mâm mây pà khao truyền thống gồm mặt mâm đan phẳng bằng nan mây theo lối nong hai hoặc nong ba tạo hoa văn hình thoi đồng tâm, vành mâm uốn từ thanh song mật kẹp chặt mép nan, cùng chân trụ tạo hình từ những vòng song uốn cong đối xứng.

Song hành cùng mâm mây trong không gian tiếp khách trên nhà sàn là những chiếc ghế đẩu mây uốn khung song mà người Thái gọi là tắng mây. Quá trình chế tác ghế đẩu mây uốn khung song đòi hỏi kỹ thuật hơ lửa uốn cong những thanh song rừng thành vòng đai tròn và các chân trụ vòm cung. Nghệ nhân dùng dụng cụ kẹp gỗ làm điểm tựa đòn bẩy, vừa hơ nóng thanh song vừa uốn từ từ theo khuôn mẫu, sau đó đan mặt ghế bằng những sợi nan mây dày chịu tải trọng lớn.

Tinh hoa đan cóng khẩu đựng xôi và đồ gia dụng

Bên cạnh bộ bàn ghế mây, vật dụng gắn bó mật thiết với văn hóa ẩm thực nếp nương của đồng bào Thái là chiếc cóng khẩu đựng xôi nếp hay ép khẩu. Khác với đồ sứ dễ làm hơi nước ngưng tụ gây nhão xôi, cóng khẩu đựng xôi nếp được thiết kế hai lớp nan tre và nan mây đan khít có nắp đậy ôm sát thân hộp, phía dưới gắn đế chân mây vững chãi. Nhờ khe thoáng vi mô giữa các sợi nan, hơi nóng thừa từ xôi nếp nương Điện Biên vừa đồ chín thoát nhẹ ra ngoài trong khi nhiệt lượng ấm áp vẫn giữ nguyên bên trong, giúp hạt xôi luôn dẻo mềm.

Phụ nữ dân tộc Thái giới thiệu sản phẩm cóng khẩu đựng xôi nếp đan thủ công tinh xảo của nghề đan mây tre đan Nà Tấu
Phụ nữ dân tộc Thái giới thiệu sản phẩm cóng khẩu đựng xôi nếp đan thủ công tinh xảo của nghề đan mây tre đan Nà Tấu

Trong mỗi bữa cơm hay mâm cỗ đãi khách với các món đặc sản như gà nướng mắc khén Điện Biên và cá nướng pa pỉnh tộp Điện Biên, hình ảnh chiếc mâm mây pà khao truyền thống đặt giữa sàn nhà cùng những chiếc cóng khẩu đựng xôi nếp đã trở thành biểu tượng thẩm mỹ của văn hóa ẩm thực Thái. Ngoài ra, kỹ thuật đan mây tre của người Thái tại Nà Tấu còn tạo nên nhiều vật dụng hữu ích:

  • Chiếc bem đựng trang phục cổ truyền: Rương hình trụ tròn có nắp đậy đan bằng hai lớp nan tre và mây kín khít, dùng cất giữ chăn đệm, váy áo thổ cẩm và khăn piêu không bị ẩm mốc.
  • Hệ thống gùi đeo vai và sọt vận chuyển: Bao gồm gùi bung đan mắt cáo thưa dùng gùi củi, gùi ngô từ nương đồi và gùi đan nan khít dùng vận chuyển thóc lúa về bản.
  • Bộ nông cụ sàng sảy và đánh bắt cá suối: Gồm nong phơi thóc, nia sảy gạo, sàng lọc tấm cùng các loại giỏ hom, đó, lờ đan bằng nan tre già hun khói.

Giá trị di sản của nghề đan mây tre đan Nà Tấu

Vượt qua biến động của thời gian, nghề đan mây tre đan Nà Tấu vẫn giữ vững mạch nguồn sáng tạo nhờ giá trị sinh thái bền vững và ý thức bảo tồn di sản của cộng đồng bản địa.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận bề dày lịch sử và kỹ năng chế tác độc đáo của đồng bào Thái, ngày 03 tháng 6 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa kỹ thuật đan mây tre của người Thái tại tỉnh Điện Biên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong hồ sơ di sản được vinh danh, cụm bản làng thuộc xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ đóng vai trò là không gian bảo tồn tiêu biểu bậc nhất.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ tôn vinh tâm huyết của các nghệ nhân cao tuổi, mà còn khẳng định giá trị thẩm mỹ của nghề đan mây tre đan Nà Tấu trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Cùng với nghề đan ghế mây người La Hủ Mường Tè ở thượng nguồn sông Đà, nghệ thuật đan mây tre của người Thái Điện Biên minh chứng cho triết lý sống hài hòa với thiên nhiên Tây Bắc.

Giữ lửa nghề thủ công giữa dòng chảy đương đại

Để phát huy sức sống của nghề đan mây tre đan Nà Tấu, các nghệ nhân tại bản Nà Tấu 1 đã thành lập Hợp tác xã Mây tre đan Nà Tấu nhằm quy tụ các hộ làm nghề truyền thống cùng liên kết sản xuất và truyền dạy kỹ năng cho thế hệ trẻ. Những lớp truyền nghề dưới gầm sàn đã giúp nhiều thanh niên người Thái nắm vững quy trình uốn ghế đẩu mây uốn khung song, kỹ thuật đan hoa văn trên mâm mây pà khao truyền thống và bí quyết xử lý nan mây rừng gác bếp hun khói.

Hằng năm, vào dịp diễn ra lễ hội Hoa Ban Điện Biên, không gian trình diễn đan lát của nghệ nhân xã Nà Tấu thành phố Điện Biên Phủ luôn thu hút đông đảo du khách. Đồng hành cùng công tác bảo tồn làng nghề bản địa, cổng thông tin Điện Biên NSSC thường xuyên cập nhật dữ liệu bách khoa về kỹ nghệ thủ công và di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Từ những sợi mây dẻo dai nơi rừng sâu kết hợp đôi bàn tay tài hoa, nghề đan mây tre đan Nà Tấu đã góp phần gìn giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa của người Thái Điện Biên.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất