Nghề rèn người Mông Tủa Chùa - Di sản giữ lửa nơi cao nguyên đá
NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa miền đá xám trùng điệp ở độ cao hơn một nghìn bốn trăm mét so với mực nước biển, nghề rèn người Mông Tủa Chùa từ bao đời nay vẫn rực hồng ánh lửa như biểu tượng cho nghị lực chinh phục thiên nhiên khắc nghiệt của cư dân vùng cao. Từ những mảnh sắt thép thô ráp qua lò rèn ống bễ gỗ và bàn tay tài hoa của người thợ, hàng loạt nông cụ sắc bén đã ra đời để đồng hành cùng đồng bào mở nương trên đá dựng.
Cội nguồn lịch sử gắn liền với nghề rèn người Mông Tủa Chùa
Sự ra đời và tồn tại bền bỉ của nghề rèn thủ công tại huyện vùng cao phía Đông Bắc tỉnh Điện Biên bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện địa chất đặc thù và phương thức canh tác nương rẫy trên núi đá vôi. Trong suốt hành trình thiên di và lập bản qua nhiều thế kỷ, lò rèn luôn là thiết chế kỹ thuật đầu tiên được dựng lên để bảo đảm sinh kế tự chủ cho toàn cộng đồng.
Lịch sử chế tác nông cụ chinh phục núi đá tai mèo
Địa hình cao nguyên đá Tủa Chùa vốn nổi tiếng với những dải núi đá tai mèo sắc nhọn trải dài qua các xã Sính Phình, Tả Phìn, Tả Sìn Thàng, Lao Xả Phình và Trung Thu, nơi diện tích đất canh tác nằm xen kẽ trong các hốc đá hẹp. Tương tự như điều kiện địa chất tại Cao nguyên đá Đồng Văn hay vùng núi cao nơi phát triển nghề rèn nông cụ người Mông Sìn Hồ, các loại nông cụ sản xuất hàng loạt ở vùng xuôi thường có lưỡi mỏng, độ cứng không phù hợp nên rất dễ bị mẻ hoặc quăn lưỡi chỉ sau vài nhát cuốc chạm phải đá gốc. Chính nhu cầu thực tiễn bức thiết ấy đã thúc đẩy các dòng họ người Mông tại Tủa Chùa tự nghiên cứu, hoàn thiện kỹ thuật rèn đúc riêng biệt nhằm tạo ra những lưỡi cày, lưỡi cuốc, thuổng đào hốc đá và dao phát nương có độ cứng cao nhưng vẫn dẻo dai, chịu được va đập mạnh.
Theo lời kể của các bậc nghệ nhân cao niên tại xã Sính Phình và Tả Phìn, nghề rèn của đồng bào Mông được trao truyền theo hình thức cha truyền con nối trong từng gia đình và dòng họ. Mỗi bản làng xưa kia đều có ít nhất hai đến ba gia đình làm nghề rèn giỏi, đặt xưởng ngay bên hiên nhà hoặc dựng lán riêng ở đầu bản để phục vụ bà con trước mỗi vụ gieo hạt ngô xuân hè và mùa thu hoạch lúa nương. Tiếng búa đập trên đe sắt ngân vang giữa sương mù núi đá đã trở thành âm thanh quen thuộc báo hiệu mùa lao động mới trên khắp các sườn đồi vùng cao.
| Hạng mục thông tin | Đặc điểm ghi nhận tại không gian di sản |
|---|---|
| Tên thực thể di sản | Nghề rèn truyền thống của người Mông huyện Tủa Chùa |
| Địa bàn phân bố chính | Các xã Sính Phình, Tả Phìn, Tả Sìn Thàng, Lao Xả Phình, Mường Báng thuộc huyện Tủa Chùa |
| Chủ thể văn hóa | Cộng đồng dân tộc Mông (Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen) |
| Thiết bị xưởng rèn | Bếp lò đắp đất sét đá chịu nhiệt, ống bễ gỗ khoét rỗng, đe sắt, búa tạ, kìm sắt, đá mài suối |
| Nguyên liệu chế tác | Thép nhíp ô tô, vòng bi thép, sắt già kết hợp than củi gỗ rừng già và nước tôi gia truyền |
| Sản phẩm tiêu biểu | Dao đi rừng vỏ gỗ đai đồng, lưỡi cày nương đá, cuốc bướm, thuổng đào hốc đá, liềm gặt lúa |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 1406/QĐ-BVHTTDL năm 2023 |
Tín ngưỡng thờ thần lò rèn và nghi lễ đầu năm
Trong tâm thức của đồng bào Mông tại Tủa Chùa, mỗi xưởng rèn không chỉ là nơi lao động cơ khí thủ công mà còn là không gian linh thiêng có vị thần cai quản nghề rèn ngự trị và che chở. Bếp lò, ống bễ gỗ và chiếc đe sắt được coi là những vật khí thiêng, tuyệt đối kiêng kỵ việc bước qua mặt đe, ngồi lên ống bễ hoặc nói những lời bất kính khi ngọn lửa trong lò đang cháy đỏ. Sự tôn nghiêm ấy giúp người thợ luôn giữ tâm thế tĩnh tại, tập trung cao độ trong từng nhát búa để tạo ra sản phẩm hoàn hảo nhất.
Vào dịp Tết cổ truyền cuối tháng Chạp âm lịch hoặc trước mùa hội xuân lễ hội Gầu Tào Tủa Chùa, các gia đình thợ rèn đều thực hiện nghi lễ nghỉ lửa và dán giấy bản cắt hoa văn lên ống bễ, đe sắt, búa rèn như một cách cho công cụ lao động cùng ăn Tết với con người. Gia chủ dâng lễ vật gồm gà trống cùng chén rượu Mông Pê Tủa Chùa thơm nồng ngay cạnh bếp lò để tạ ơn tổ nghề đã phù hộ một năm lao động bình an, đồng thời cầu mong năm mới ngọn lửa luôn đượm nồng, tay búa thêm vững vàng để rèn nên những nông cụ tốt nhất giúp bản làng mùa màng bội thu.

Cấu trúc xưởng thủ công của nghề rèn người Mông Tủa Chùa
Không cần đến máy dập công nghiệp hay quạt gió chạy điện hiện đại, xưởng chế tác của nghề rèn người Mông Tủa Chùa vận hành hoàn toàn dựa trên nguyên lý vật lý dân gian thông minh với những vật liệu tự nhiên sẵn có nơi núi rừng. Cách bố trí không gian lò rèn, ống bễ và nguyên liệu đốt phản ánh sự thích ứng tài tình của cư dân vùng cao với địa hình dốc đứng.
Thiết kế lò đất chịu nhiệt và ống bễ gỗ thụt gió
Trung tâm của mỗi xưởng rèn là bếp lò được đắp nổi bằng hỗn hợp đất sét dẻo trộn đá dăm chịu nhiệt hoặc kè bằng những phiến đá xanh lấy từ khe suối, tạo thành hố chứa than sâu khoảng hai mươi lăm đến ba mươi xăng-ti-mét. Điểm đặc sắc nhất tạo nên luồng oxy mạnh mẽ nuôi ngọn lửa đạt nhiệt độ trên một nghìn độ C chính là bộ lò rèn ống bễ gỗ nằm ngang. Chiếc ống bễ được người thợ chế tác từ một khúc gỗ rừng thân thẳng, đường kính khoảng ba mươi đến bốn mươi xăng-ti-mét và dài hơn một mét, bổ đôi rồi khoét rỗng ruột thật nhẵn trước khi ghép kín lại bằng đai mây hoặc đai sắt.
Bên trong lòng ống gỗ là một pít-tông tròn gắn lông gà hoặc mảnh da thú mềm đóng vai trò như hệ thống van một chiều, nối với thanh cần gỗ dài đưa ra phía ngoài chỗ người thợ phụ ngồi. Khi người thợ phụ kéo và đẩy thanh cần gỗ nhịp nhàng, luồng không khí được nén liên tục qua hai ống dẫn bằng tre hoặc sắt cắm chéo vào đáy bếp lò, thổi bùng ngọn lửa than củi rừng cháy rực mà không làm bay tàn tro ra xung quanh. Cách bếp lò khoảng một sải tay là chiếc đe sắt hình trụ đóng chặt trên gốc gỗ nghiến lớn chôn sâu xuống nền đất để triệt tiêu độ rung khi hai người thợ cùng quai búa đập mạnh.
Tuyển chọn phôi thép nhíp và đốt than củi rừng già
Để tạo ra một sản phẩm kim khí có độ sắc bén và tuổi thọ vượt trội, khâu tuyển chọn nguyên liệu đầu vào được các nghệ nhân Tủa Chùa thực hiện vô cùng khắt khe. Nguồn phôi kim loại được ưa chuộng nhất là thép nhíp ô tô cũ, vòng bi thép hoặc các thanh sắt đặc có hàm lượng các-bon cân đối. Người thợ thường kết hợp hai loại vật liệu theo nguyên lý trong dẻo ngoài cứng, tức là dùng sắt dẻo làm phần sống dao hoặc thân cuốc để chịu lực đàn hồi, sau đó bổ rãnh và kẹp một thanh thép nhíp già vào đúng phần lưỡi cắt rồi nung chảy kết khối với nhau dưới sức nóng của lò than.
Nhiên liệu đốt lò bắt buộc phải là than củi được hầm từ các loại gỗ rừng già có thớ gỗ chắc, tỷ trọng nặng như gỗ dẻ, gỗ sồi hoặc gỗ nghiến khô. Loại than củi này khi bén lửa cho nhiệt lượng rất cao, ngọn lửa đượm đều, ít khói độc và không chứa tạp chất lưu huỳnh như than đá khoáng sản, nhờ đó bề mặt thanh thép khi nung đỏ không bị giòn gãy hay rỗ xỉ kim loại.
Kỹ thuật quai búa và tôi thép ở nghề rèn người Mông Tủa Chùa
Tinh hoa bậc nhất làm nên danh tiếng của nghề rèn người Mông Tủa Chùa nằm ở kỹ năng cảm nhận nhiệt độ qua sắc lửa và bí quyết làm lạnh đột ngột trong dung dịch tôi thép gia truyền. Mọi công đoạn định hình và xử lý nhiệt luyện đều được thực hiện hoàn toàn bằng mắt thường, đôi tai nghe tiếng thép và cảm giác cổ tay của người nghệ nhân.
Nghệ thuật kẹp thép và quai búa tạo hình nông cụ
Quá trình rèn một lưỡi dao đi rừng hay một chiếc lưỡi cày nương đá đòi hỏi sự phối hợp ăn ý tuyệt đối giữa người thợ cả và người thợ phụ. Người thợ cả một tay cầm kìm sắt dài trở đều thanh phôi trong bếp than hồng, mắt quan sát kỹ sự chuyển màu của kim loại từ đỏ sẫm sang đỏ cam rồi vàng trắng. Ngay khi phôi thép đạt độ mềm chuẩn xác, thợ cả nhanh chóng nhấc phôi đặt lên mặt đe sắt, tay phải cầm búa nhỏ gõ nhịp định hướng, còn người thợ phụ đứng đối diện vung búa tạ giáng xuống đúng vị trí vừa điểm với lực đập dứt khoát.
Qua hàng chục lần nung lửa, gập đôi, kẹp lõi thép và đập giãn liên tục, các bọt khí li ti bên trong khối kim loại bị ép sạch hoàn toàn, giúp cấu trúc tinh thể thép trở nên đặc khít và đồng nhất. Đối với từng loại nông cụ, nghệ nhân lại điều chỉnh độ dày mỏng khác nhau:
- Dao đi rừng người Mông: Sống dao được rèn dày tới gần một xăng-ti-mét ở sát cán rồi vuốt mỏng dần về phía mũi nhọn hơi hếch nhẹ lên trên, giúp trọng tâm dồn về phía trước để chặt cây rừng, chẻ củi rất đầm tay mà vẫn linh hoạt khi vót nan tre.
- Lưỡi cày và cuốc nương đá: Phần mũi cày được vuốt nhọn, hơi cong úp xuống để dễ dàng lách sâu vào khe đá tai mèo, trong khi phần vai cày được tán rộng và dày để lật đất tơi xốp mà không bị sứt mẻ khi va chạm đá ngầm.
- Thuổng đào hốc đá và liềm gặt: Được tạo hình gọn nhẹ, phần cổ tra cán gỗ được cuốn tròn khít kẽ bằng kỹ thuật đập ôm trên sừng đe sắt, bảo đảm không bị long cán trong suốt quá trình lao động nặng nhọc trên sườn dốc.
Bí quyết tôi thép bằng thân chuối và nước muối
Nếu công đoạn quai búa quyết định hình dáng thì khâu tôi thép truyền thống lại là bước quyết định linh hồn và độ bén ngọt của lưỡi dao, lưỡi cuốc. Sau khi phôi nông cụ đã được đập mỏng, chuốt dáng và mài sơ bộ trên đá mài thô lấy từ lòng suối, người nghệ nhân đưa lưỡi thép trở lại lò than, kéo bễ nhẹ tay để phần lưỡi cắt nóng lên từ từ. Trong không gian ánh sáng dịu dưới mái lán rèn, người thợ nhìn sắc đỏ hồng chạy dọc theo mép lưỡi thép như màu quả mận chín để xác định thời khắc vàng nhúng nước.
Thay vì chỉ nhúng vào nước lã thông thường, các dòng họ thợ rèn tại Tủa Chùa nắm giữ những phương thức tôi thép độc đáo được đúc kết qua nhiều thế hệ. Tùy theo mục đích sử dụng của con dao, người thợ có thể nhúng lướt phần mép lưỡi vào máng gỗ đựng nước suối pha muối hạt theo tỷ lệ riêng, dùng mỡ động vật bôi dọc lưỡi thép, hoặc chém thẳng lưỡi dao đang nóng đỏ vào bẹ thân cây chuối tươi vừa đốn ngoài vườn. Nhựa cây chuối tươi chứa hàm lượng khoáng chất và độ mát tự nhiên giúp bề mặt lưỡi thép hạ nhiệt vừa phải, tạo nên lớp áo thép màu xanh tím ánh thép cực kỳ sắc bén ở mép cắt trong khi phần sống dao bên trên vẫn giữ nguyên độ dẻo, không bị nứt toác khi chặt xương hay đốn gỗ cứng. Hoàn tất khâu tôi lửa, lưỡi dao tiếp tục được mài tỉ mỉ qua ba loại đá mài suối từ hạt thô đến đá bùn mịn, rồi tra vào cán gỗ pơ mu và lắp vào chiếc vỏ gỗ khâu đai đồng chạm khắc tinh xảo.

Bảo tồn và phát huy di sản nghề rèn người Mông Tủa Chùa
Trong bối cảnh giao thương hàng hóa miền núi ngày càng thuận lợi, sự xuất hiện của các loại dao kéo, cuốc xẻng dập máy công nghiệp từng khiến nhiều lò rèn thủ công tại vùng cao phải thu hẹp quy mô hoạt động. Thế nhưng, nhờ chất lượng vượt trội không sản phẩm công nghiệp nào thay thế được trên địa hình núi đá vôi, nghề rèn cổ truyền của đồng bào Mông vẫn khẳng định vị thế vững chắc và được Nhà nước vinh danh ở cấp độ quốc gia.
Vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Nhằm tôn vinh tri thức dân gian quý giá và bàn tay lao động sáng tạo của đồng bào các dân tộc thiểu số, ngày 01 tháng 6 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 1406/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa Nghề rèn của người Mông tỉnh Điện Biên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ công bố Quyết định và trao Giấy chứng nhận di sản đã được tổ chức trang trọng tại huyện Tủa Chùa vào ngày 21 tháng 10 năm 2023, trở thành niềm tự hào lớn lao của các thế hệ nghệ nhân giữ lửa nghề nơi cao nguyên đá.
Cùng với những di sản văn hóa đặc sắc khác trên địa bàn huyện như nghề chế tác khèn Mông Tủa Chùa, nghề chạm bạc của người Dao Tủa Chùa hay vùng nguyên liệu cổ thụ chè Shan tuyết Tủa Chùa, việc vinh danh nghề rèn đã hoàn thiện bức tranh di sản văn hóa phong phú của vùng đất cực Bắc tỉnh Điện Biên. Nhiều nghệ nhân tiêu biểu tại xã Sính Phình, Tả Phìn như ông Cứ A Khua, ông Cứ A Long vẫn miệt mài mở lớp truyền dạy kỹ thuật chọn thép, nghe tiếng búa và nhìn màu lửa tôi dao cho lớp thanh niên trẻ trong bản.
Gắn kết làng nghề với không gian chợ phiên vùng cao
Ngày nay, sức sống của nghề rèn không chỉ gói gọn trong các lán xưởng gia đình mà còn lan tỏa sôi động tại các chợ phiên vùng cao như chợ phiên Tả Sìn Thàng, chợ phiên Xá Nhè và chợ trung tâm thị trấn Tủa Chùa. Vào mỗi buổi chợ phiên lùi sáu ngày một lần, khu vực bày nông cụ rèn thủ công luôn thu hút đông đảo đồng bào Mông, Dao, Xạ Phang, Thái từ khắp các thôn bản đến trao đổi, thử độ sắc của lưỡi dao và chọn lựa những chiếc lưỡi cày, lưỡi cuốc ưng ý nhất cho mùa vụ mới.
Hơn thế nữa, chính quyền địa phương và ngành văn hóa đã từng bước đưa hoạt động trình diễn rèn thủ công vào không gian lễ hội văn hóa và các tuyến trải nghiệm du lịch cộng đồng trên cao nguyên đá. Theo định hướng bảo tồn di sản bền vững được ghi nhận trên chuyên trang Điện Biên NSSC, việc gìn giữ nguyên bản quy trình kỹ thuật và tôn vinh các nghệ nhân thực hành nghề rèn người Mông Tủa Chùa chính là chìa khóa bảo vệ kho tàng tri thức bản địa quý báu giữa đại ngàn Tây Bắc.
NSSC Điện Biên
dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Điện Biên.
Bài liên quan
Nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay - Hương vị Tết bên dòng sông Đà
Tìm hiểu nghề làm bánh khẩu xén Mường Lay tại tỉnh Điện Biên với kỹ thuật đồ xôi chõ gỗ, giã bột nóng, cán mỏng và tạo hình răng cưa trên phên tre truyền thống.
Lễ hội Xên Bản người Thái - Nghi lễ cúng bản cổ truyền ở Điện Biên
Lễ hội Xên Bản người Thái tại Điện Biên là nghi lễ cúng bản đầu xuân thiêng liêng của đồng bào Thái đen, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.
Lễ hội thành Bản Phủ - Hào khí Hoàng Công Chất nơi đất Mường Thanh
Lễ hội thành Bản Phủ diễn ra từ ngày 23 đến 25 tháng 2 âm lịch tại xã Noong Hẹt, tỉnh Điện Biên, tưởng niệm công đức người anh hùng áo vải Hoàng Công Chất.



