Bỏ qua đến nội dung

Làng thổ cẩm Na Sang - Tinh hoa dệt vải cổ truyền của người Lào

Nằm bên dòng suối Nặm Núa hiền hòa thuộc xã Núa Ngam, huyện Điện Biên, làng thổ cẩm Na Sang là cái nôi lưu giữ nghề trồng bông, nhuộm chàm và dệt vải thủ công hàng trăm năm của đồng bào dân tộc Lào. Những tấm thổ cẩm rực rỡ hoa văn hình học nơi đây đã góp phần làm nên Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầy tự hào của vùng đất Tây Bắc.

NSSC Điện BiênĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Phụ nữ dân tộc Lào tại làng thổ cẩm Na Sang kiểm tra những tấm vải hoa văn rực rỡ dưới hiên nhà sàn

Giữa thung lũng xanh trù phú nơi hợp lưu của những con suối đổ về dòng Nặm Núa, làng thổ cẩm Na Sang hiện lên như một bảo tàng sống động về văn hóa của cư dân vùng biên viễn Tây Bắc. Trải qua nhiều thế kỷ định cư tại bản Na Sang xã Núa Ngam, các thế hệ phụ nữ dân tộc Lào vẫn bền bỉ giữ nhịp thoi đưa dưới gầm sàn gỗ, dệt nên những tấm vải đậm bản sắc tộc người.

Không gian định cư và lịch sử làng thổ cẩm Na Sang

Sự hình thành của nghề dệt truyền thống tại vùng đất Núa Ngam gắn liền với lịch sử thiên di, khai khẩn ruộng nước và thiết lập cấu trúc bản mường của cộng đồng người Lào tại lòng chảo Điện Biên cùng các phụ lưu sông Nậm Rốm, suối Nặm Núa. Không gian sinh thái tự nhiên vừa khép kín vừa giao thoa văn hóa đã tạo tiền đề thuận lợi để tri thức nghề thủ công bén rễ sâu bền qua hàng trăm năm lịch sử.

Lịch sử quần cư bên dòng suối Nặm Núa

Theo sử liệu địa phương và ký ức truyền khẩu của các bậc cao niên, cộng đồng người Lào tại khu vực Na Sang thuộc nhóm Lào Nọi, định cư lâu đời dọc theo thung lũng ven suối Nặm Núa thuộc xã Núa Ngam, huyện Điện Biên. Nằm không xa di tích lịch sử thành Bản Phủ, vùng đất Na Sang hội tụ điều kiện thổ nhưỡng phù sa màu mỡ ở tầng thấp để canh tác lúa nước và những triền đồi thoai thoải nhiều nắng gió ở tầng cao để gieo trồng cây bông, cây dâu cùng các loài thực vật nhuộm màu. Địa bàn cư trú hiện nay gồm hai thôn bản liền kề là Na Sang 1 và Na Sang 2 với gần hai trăm hộ gia đình sinh sống quây quần trong những nếp nhà sàn gỗ truyền thống.

Trong cấu trúc xã hội cổ truyền của người Lào nơi đây, nghề canh cửi không đơn thuần là hoạt động sản xuất tự cung tự cấp nhằm đáp ứng nhu cầu mặc ấm của gia đình, mà còn là thước đo phẩm hạnh, sự khéo léo và lòng kiên nhẫn của người phụ nữ. Ngay từ thuở lên tám, lên mười, các bé gái trong bản đã được bà và mẹ truyền dạy cách phân biệt quả bông già, cầm cung bật bông, se sợi và làm quen với nhịp đạp chân trên khung dệt. Trước khi về nhà chồng, mỗi cô gái người Lào đều tự tay hoàn thiện những bộ trang phục truyền thống, chăn đệm và khăn vắt vai làm của hồi môn tặng gia đình nhà chồng, gửi gắm lời chúc phúc sung túc và bình an cho tổ ấm mới.

Tiêu chí thông tinNội dung ghi nhận tại không gian di sản
Tên thực thể di sảnLàng nghề dệt thổ cẩm truyền thống bản Na Sang
Địa bàn hành chínhBản Na Sang 1 và bản Na Sang 2, xã Núa Ngam, huyện Điện Biên
Chủ thể văn hóaCộng đồng dân tộc Lào (nhóm địa phương Lào Nọi)
Nguyên liệu bản địaBông nương tự nhiên, tơ tằm, lá chàm, củ nâu, vỏ cây mạ kẹn, cánh kiến
Công cụ chế tác chínhMáy cán hạt bông, cung bật bông, guồng quay sợi và khung cửi gỗ kị hụ
Sản phẩm tiêu biểuChân váy xỉn, khăn vắt vai phạ biềng, áo cóm, túi đeo, vỏ chăn đệm
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 952/QĐ-BVHTTDL năm 2024

Nghề canh cửi trong đời sống tín ngưỡng bản mường

Không chỉ hiện diện trong sinh hoạt thường nhật, tấm vải dệt thủ công còn giữ vị trí trang trọng trong toàn bộ vòng đời con người và hệ thống nghi lễ nông nghiệp của cư dân bản địa. Vào dịp đầu tháng Tư dương lịch hằng năm, khi cộng đồng mở hội lễ Tết Té nước của người Lào (Bun Huốt Nặm) bên dòng suối Nặm Núa, những tấm thổ cẩm mới nhất được phụ nữ trong bản khoác lên mình để tham gia nghi thức buộc chỉ cổ tay cầu may, dâng lễ vật lên tổ tiên và té nước chúc phúc đầu năm.

Bên cạnh không gian lễ tết tại bản, vẻ đẹp trang phục và kỹ nghệ dệt vải của đồng bào Lào xã Núa Ngam còn thường xuyên được giới thiệu trong các kỳ lễ hội Hoa Ban Điện Biên quy mô toàn tỉnh. Đặt trong bức tranh tổng thể các làng nghề vùng Tây Bắc, kỹ thuật tạo hoa văn trên khung dệt của cư dân Na Sang có sự tương đồng cội nguồn với nghề thêu thổ cẩm người Lào Mường Luân ở vùng sông Mã hay nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon tại tỉnh Lai Châu, nhưng vẫn định hình phong cách thẩm mỹ riêng nhờ cách phối mảng màu trầm ấm và bố cục dải hoa văn chân váy chặt chẽ.

Nghệ nhân người Lào bản Na Sang thu hái lá chàm tươi trong vườn nhà để ủ nước nhuộm sợi bông truyền thống
Nghệ nhân người Lào bản Na Sang thu hái lá chàm tươi trong vườn nhà để ủ nước nhuộm sợi bông truyền thống

Quy trình trồng bông và nhuộm sợi tại làng thổ cẩm Na Sang

Điểm làm nên giá trị cốt lõi của sản phẩm thủ công tại làng thổ cẩm Na Sang chính là quy trình sản xuất khép kín hoàn toàn bằng nguyên liệu tự nhiên do bàn tay người phụ nữ gieo trồng, thu hái và chế biến. Từ hạt giống bông gieo trên sườn đồi cho đến những cuộn chỉ nhuộm đủ sắc màu thảo mộc là chuỗi công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi tri thức dân gian chuẩn xác về thời tiết, thổ nhưỡng và hóa học tự nhiên.

Kỹ thuật trồng bông nương và kéo sợi thủ công

Chu kỳ làm ra sợi vải bắt đầu từ khoảng tháng Tư đến tháng Năm âm lịch, khi những cơn mưa đầu mùa làm mềm đất trên các triền nương cao thoát nước tốt quanh xã Núa Ngam. Đồng bào chọn giống bông bản địa có sức chống chịu sâu bệnh cao để gieo hạt. Sau khoảng bốn đến năm tháng chăm sóc, đến tiết thu đông khô ráo, những quả bông chín nứt vỏ để lộ lớp xơ trắng ngần dưới nắng hanh. Phụ nữ trong bản gùi từng sọt bông về phơi khô giòn trên sàn phơi trước nhà từ bốn đến năm nắng để xơ bông tơi xốp và tách khỏi vỏ khô.

Tiếp nối khâu thu hoạch là chuỗi thao tác sơ chế sợi bông bằng nông cụ gỗ thủ công. Quả bông khô được đưa qua dụng cụ cán bông gồm hai trục gỗ tròn ăn khớp quay ngược chiều nhau để ép tách hạt bông rơi xuống một bên, giữ lại phần xơ bông mềm mại. Sau đó, người thợ dùng chiếc cung bật bông có dây căng bằng dây rừng, gõ nhịp nhàng bằng dùi gỗ để lớp xơ bông bung tơi như mây trắng, rồi dùng que tre vê thành từng con bông tròn thuôn dài. Từ những con bông này, nghệ nhân ngồi bên guồng quay sợi bằng gỗ và tre, một tay quay guồng đều đặn, một tay kéo con bông để se thành sợi chỉ mảnh, săn chắc rồi cuộn thành từng búp sợi lớn chuẩn bị cho công đoạn hồ sợi và nhuộm màu.

Bí quyết chế tác thuốc nhuộm từ thảo mộc rừng

Nét độc đáo trong nghệ thuật xử lý nguyên liệu của đồng bào Lào tại Na Sang nằm ở kỹ thuật nhuộm chàm tự nhiên kết hợp cùng hàng chục loài vỏ cây, rễ củ và khoáng vật thu hái từ rừng già. Để có được nền vải màu xanh đen hoặc tím than bền màu suốt hàng chục năm, các gia đình đều trồng cây chàm quanh vườn hoặc ven suối. Lá và cành chàm tươi được thu hái về ngâm trong chum sành cùng nước suối suốt hai đến ba ngày đêm cho phai hết tinh chất, sau đó vớt bỏ bã và pha thêm vôi trắng cùng nước tro bếp lọc kỹ, khuấy đều liên tục cho đến khi dung dịch kết tủa lắng xuống thành lớp cao chàm mịn.

Ngoài sắc chàm chủ đạo, bảng màu ngũ sắc rực rỡ của thổ cẩm Na Sang được chiết xuất hoàn toàn từ nguồn nguyên liệu thực vật bản địa theo công thức gia truyền:

  • Sắc đỏ thẫm và hồng cánh sen: Được tạo nên từ tổ cánh kiến bám trên cành cây rừng già, giã nhỏ rồi đun sôi cùng nước chua từ quả me rừng, quả chanh hoặc lá chua me để kích hoạt sắc tố đỏ tươi bám chặt vào thớ sợi bông.
  • Sắc vàng tươi và vàng nghệ: Chiết xuất từ củ nghệ già giã nhuyễn, hạt dành dành rừng hoặc lõi gỗ cây hoàng đằng đun kỹ trong nồi gang nhiều giờ liền.
  • Sắc nâu trầm và đỏ gạch: Sử dụng củ nâu rừng cạo vỏ, giã nát ngâm nước kết hợp với vỏ cây mạ kẹn, vỏ cây sấu rừng tạo độ trầm ấm và tăng khả năng chống mục cho sợi vải.
  • Sắc xanh lá cây: Phối trộn khéo léo bằng cách nhúng sợi chỉ đã nhuộm vàng nghệ qua chậu nước chàm loãng theo thời gian căn chỉnh của người thợ lành nghề.

Sợi bông sau khi nhuộm qua nhiều lần nhúng và phơi khô trong bóng râm còn được đem chải hồ bằng nước cháo gạo nếp loãng để các xơ bông kết dính mượt mà, không bị xù lông hay đứt gãy khi chịu lực ma sát trên khung dệt.

Kỹ nghệ dệt cài hoa văn của làng thổ cẩm Na Sang

Nếu khâu se sợi và nhuộm màu thể hiện sự cần mẫn trong lao động nông nghiệp thì công đoạn ngồi trước khung dệt lại phô diễn tư duy hình học và trí nhớ không gian sắc sảo của người phụ nữ Lào. Toàn bộ hoa văn trên tấm thổ cẩm đều được dệt nổi trực tiếp ngay trong quá trình luồn thoi mà không dùng kim thêu đè lên mặt vải thành phẩm.

Cấu tạo khung cửi kị hụ và phép luồn thoi

Trong mỗi ngôi nhà sàn tại bản Na Sang, không gian thoáng đãng dưới gầm sàn hoặc bên hiên nhà luôn được dành để đặt bộ khung cửi gỗ kị hụ cổ truyền. Khung cửi của người Lào thuộc loại khung dệt khổ hẹp (chiều rộng khổ vải thường từ bốn mươi đến sáu mươi xăng-ti-mét), chế tác từ gỗ rừng cứng chắc và các thanh tre già bóng mượt. Cấu trúc bộ khung bao gồm trục cuộn sợi dọc đặt phía xa, hệ thống go dệt (gồm go chính giữ nền vải và hàng chục bộ go phụ dùng để nhặt hoa văn), khổ đập sợi bằng răng cật tre mảnh, bàn đạp chân bên dưới và trục cuộn vải thành phẩm ngay trước bụng người ngồi dệt.

Khâu khó nhất trước khi dệt là mắc sợi dọc và lên go hoa văn. Người thợ phải tính toán chính xác số lượng sợi dọc tính theo hàng trăm cặp sợi, sắp xếp thứ tự màu sắc và luồn từng sợi qua mắt go sao cho đối xứng hoàn hảo. Khi bắt đầu dệt, đôi chân người nghệ nhân đạp nhịp nhàng lên bàn đạp để tách lớp sợi dọc trên và dưới, đôi tay thoăn thoắt phóng con thoi gỗ mang sợi ngang chạy qua, rồi kéo mạnh khổ dệt để ép chặt sợi ngang vào thớ vải. Với những mảng hoa văn phức tạp, người thợ sử dụng que tre dẹt để nhặt từng nhóm sợi dọc theo trí nhớ, đồng thời cài thêm các suốt chỉ màu phụ bằng kỹ thuật dệt cài ngang, khiến mặt phải của tấm vải hiện lên các họa tiết nổi khối sắc nét và đều tăm tắp.

Nghệ nhân cao niên người Lào bản Na Sang miệt mài dệt vải và cài hoa văn bằng thoi trên khung cửi gỗ cổ truyền
Nghệ nhân cao niên người Lào bản Na Sang miệt mài dệt vải và cài hoa văn bằng thoi trên khung cửi gỗ cổ truyền

Hệ thống đồ án hoa văn hình học cổ truyền

Ngôn ngữ tạo hình trên thổ cẩm của làng thổ cẩm Na Sang là sự kết tinh thế giới quan thần thoại, tín ngưỡng vạn vật hữu linh và sự quan sát tinh tế thiên nhiên vùng thung lũng núi cao. Theo khảo cứu mỹ thuật dân gian, các nghệ nhân tại bản lưu giữ hơn ba mươi đồ án hoa văn cổ truyền, được tổ chức theo bố cục dải ngang nghiêm ngặt nhưng biến hóa sinh động về nhịp điệu sắc màu.

Nhóm đồ án hoa vănTên gọi và hình tượng biểu đạtÝ nghĩa văn hóa và tâm linh trong cộng đồng
Hoa văn linh vật thần thoạiRồng (tô nạc), thủy quái, rắn thần, chim khổng tướcBiểu trưng cho nguồn nước mưa thuận gió hòa, sức mạnh bảo hộ mùa màng và sự sinh sôi của vạn vật
Hoa văn động vật gần gũiVoi, ngựa, hươu sao, cua suối, bướm rừng, nhện giăng tơPhản ánh hệ sinh thái rừng nhiệt đới Tây Bắc và ước vọng về cuộc sống trù phú, sum vầy
Hoa văn thực vật bản địaHoa ban, hoa chăm pa, búp cây guột, lá cọ, bông lúa nếpTôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên miền biên viễn và lòng biết ơn đất mẹ nuôi dưỡng con người
Hoa văn hình học và vũ trụHình quả trám, chữ vạn, hòn đá lửa, mặt trời, ngôi sao, chùa thápThể hiện triết lý âm dương hòa hợp, ánh sáng dẫn đường và niềm tin Phật giáo Nam tông hòa quyện tín ngưỡng dân gian

Toàn bộ các đồ án này hội tụ rực rỡ nhất trên hai vật phẩm tiêu biểu của phụ nữ Lào là chân váy xỉn người Lào và khăn vắt vai phạ biềng. Chiếc váy xỉn truyền thống được cấu thành từ ba phần nối liền theo chiều dọc gồm phần cạp váy làm bằng vải trắng hoặc chàm trơn, phần thân váy dệt các đường sọc mảnh trang nhã, và phần chân váy rộng khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm xăng-ti-mét được dệt dày đặc các dải hoa văn rồng nạc, chùa tháp, quả trám bằng chỉ tơ vàng, đỏ, trắng lấp lánh trên nền đen chàm. Trong khi đó, tấm khăn phạ biềng vắt chéo qua ngực và vai trái của người phụ nữ trong ngày hội lại tựa như một dải cầu vồng thu nhỏ với hai đầu khăn tua rua kết hạt cườm và các ô hình thoi nối tiếp nhau, tạo nên vẻ đẹp vừa đoan trang vừa uyển chuyển theo từng bước điệu Lăm Vông.

Bảo tồn di sản quốc gia tại làng thổ cẩm Na Sang

Trải qua những biến thiên của thời gian và sự xuất hiện của các loại vải công nghiệp may sẵn, nghề dệt truyền thống tại xã Núa Ngam từng đứng trước nhiều thử thách trong việc duy trì nguồn nguyên liệu tự nhiên và đầu ra cho sản phẩm thủ công. Tuy nhiên, bằng tình yêu di sản sâu nặng của cộng đồng cùng sự đồng hành của chính quyền địa phương, ngọn lửa nghề bên dòng Nặm Núa vẫn được bảo tồn nguyên vẹn và vươn lên trở thành điểm sáng văn hóa của tỉnh Điện Biên.

Dấu mốc vinh danh Di sản văn hóa quốc gia

Ghi nhận những giá trị lịch sử, nghệ thuật và khoa học dân gian đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ, ngày 09 tháng 4 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 952/QĐ-BVHTTDL đưa Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lào tại huyện Điện Biên và huyện Điện Biên Đông vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong không gian di sản rộng lớn ấy, cụm bản Na Sang 1 và Na Sang 2 thuộc xã Núa Ngam giữ vai trò hạt nhân trung tâm với mật độ khung cửi hoạt động thường xuyên và đội ngũ nghệ nhân nắm giữ trọn vẹn quy trình từ trồng bông, nhuộm chàm đến dệt hoa văn cổ.

Bên cạnh những tên tuổi tiêu biểu của văn hóa dân gian trong tỉnh như nghệ nhân Lò Thị Phấng hay truyền thống lâu đời của nghề dệt thổ cẩm người Thái Mường Thanh, các bậc cao niên và phụ nữ trung niên tại bản Na Sang trực tiếp mở các lớp truyền dạy kỹ thuật mắc sợi dọc, cách tính mắt go để dệt hình rồng nạc, hình chùa tháp cho thế hệ thiếu nữ trong bản, bảo đảm mạch nguồn tri thức dân gian không bị đứt gãy giữa nhịp sống hiện đại.

Phát triển hợp tác xã gắn với du lịch bản

Để nghề truyền thống mang lại sinh kế bền vững cho người dân bản địa, mô hình Hợp tác xã dệt thổ cẩm Na Sang 2 đã được củng cố, quy tụ hàng chục hộ gia đình cùng tham gia sản xuất theo quy chuẩn chất lượng đồng nhất. Các nghệ nhân đã nghiên cứu ứng dụng hoa văn truyền thống lên nhiều dòng sản phẩm văn hóa đa dạng như khăn quàng cổ, túi đeo chéo, ví cầm tay, tấm trải bàn và vỏ gối tựa lưng, vừa giữ nguyên chất liệu sợi bông nhuộm thảo mộc tự nhiên vừa phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ đương đại.

Sự gắn kết giữa bảo tồn không gian kiến trúc nhà sàn, cảnh quan suối Nặm Núa, lễ hội Bun Huốt Nặm với trải nghiệm nghề canh cửi truyền thống đã đưa bản Na Sang trở thành điểm đến văn hóa cộng đồng giàu sức hút trên bản đồ di sản Tây Bắc. Theo thông tin lưu trữ trên hệ thống dữ liệu văn hóa của Điện Biên NSSC, việc số hóa các đồ án hoa văn cổ và quảng bá câu chuyện di sản của làng thổ cẩm Na Sang đang góp phần lan tỏa niềm tự hào dân tộc, khẳng định sức sống trường tồn của một làng nghề thủ công trăm tuổi giữa lòng vùng đất lịch sử Điện Biên.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Điện Biên

dienbien.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Điện Biên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Điện Biên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất